Khi quyết định học cờ với một huấn luyện viên riêng — cho con hoặc cho chính mình — nhiều người chọn theo một tiêu chí duy nhất: người đó chơi giỏi đến đâu. Danh hiệu, điểm Elo, thành tích giải đấu. Những điều đó có ý nghĩa, nhưng chúng chỉ trả lời được một nửa câu hỏi. Nửa còn lại, và thường quan trọng hơn, là: người đó có dạy giỏi không?
Chơi giỏi và dạy giỏi là hai kỹ năng khác nhau. Bài này giúp bạn chọn một huấn luyện viên phù hợp.
Trình độ cần thiết của huấn luyện viên
Một nguyên tắc thực tế: huấn luyện viên nên mạnh hơn học viên rõ rệt, nhưng không nhất thiết phải là kiện tướng.
- Người mới và trẻ nhỏ: kỹ năng sư phạm quan trọng hơn trình độ thi đấu. Một người dạy kiên nhẫn, hiểu trẻ, nắm vững kiến thức cơ bản thường tốt hơn một kỳ thủ mạnh nhưng không quen dạy người mới.
- Người đã chơi khá: cần người có trình độ cao hơn hẳn để chỉ ra những lỗi tinh tế mà học viên không tự thấy.
- Người chuẩn bị thi đấu nghiêm túc: kinh nghiệm thi đấu của huấn luyện viên trở nên quan trọng — chuẩn bị khai cuộc, tâm lý, quản lý thời gian ở giải.
Bảy câu hỏi nên hỏi trước khi thuê
- Buổi đầu tiên sẽ làm gì? Câu trả lời tốt: xem vài ván của học viên, đánh giá trình độ, hỏi mục tiêu. Câu trả lời đáng lo: "dạy theo giáo trình ngay từ bài một".
- Một buổi học thường được chia thế nào? Giữa giảng, giải bài, chơi và phân tích ván.
- Có giao việc giữa các buổi không? Người học tiến bộ chủ yếu nhờ phần luyện giữa các buổi.
- Tiến bộ được theo dõi thế nào? Bằng những điều cụ thể — loại lỗi giảm, kỹ năng mới — hay chỉ bằng kết quả giải?
- Đã dạy người ở độ tuổi và trình độ này chưa? Dạy trẻ 7 tuổi rất khác dạy người lớn 1500 Elo.
- Có xem ván của học viên không? Huấn luyện viên tốt học viên từ chính ván cờ của họ.
- Nếu sau một thời gian không phù hợp thì sao? Người dạy tự tin thường sẵn lòng cho học thử và không ràng buộc dài hạn ngay từ đầu.
Năm dấu hiệu của người dạy giỏi
Hỏi nhiều hơn nói. "Lúc đó em đang nghĩ gì?" là câu hỏi quan trọng nhất trong dạy cờ. Người dạy giỏi muốn biết học viên suy nghĩ thế nào, vì lỗi thật nằm ở cách nghĩ, không chỉ ở nước đi.
Tập trung vào một hai điểm. Sau mỗi ván, họ không liệt kê mười lỗi, mà chọn một hai điều quan trọng nhất để sửa.
Điều chỉnh theo học viên. Học viên thích tấn công được dạy khai cuộc sắc; học viên thích thế trận được dạy khai cuộc vững. Không ép theo phong cách của thầy.
Giải thích bằng ngôn ngữ học viên hiểu. Với trẻ nhỏ là hình ảnh, trò chơi; với người lớn là lý do và nguyên tắc.
Làm học viên muốn quay lại. Nghe đơn giản, nhưng đây là thước đo cuối cùng. Học viên — nhất là trẻ em — tiến bộ khi họ thích buổi học.
Những điều không nên dựa vào
Chỉ nhìn danh hiệu. Danh hiệu cho biết người đó chơi giỏi, không cho biết người đó dạy giỏi.
Lời hứa thành tích. "Học với tôi sáu tháng sẽ có huy chương" là lời hứa không ai giữ được một cách trung thực.
Số lượng học viên đoạt giải. Một huấn luyện viên có nhiều học viên giỏi có thể vì dạy giỏi, cũng có thể vì nhận nhiều học viên vốn đã giỏi. Hỏi xem học viên của họ tiến bộ từ đâu đến đâu.
Giáo trình dày. Giáo trình tốt là cần, nhưng nếu buổi học chỉ là đọc giáo trình, bạn có thể tự đọc ở nhà.
Đánh giá sau vài tháng
Sau hai ba tháng, hãy tự trả lời:
- Học viên có hiểu rõ điểm yếu của mình hơn không?
- Số lỗi lớn mỗi ván có giảm không?
- Học viên có thói quen luyện tập giữa các buổi không?
- Học viên có còn hào hứng với cờ không?
Nếu phần lớn câu trả lời là "có", bạn đã chọn đúng. Nếu không, đừng ngại nói chuyện thẳng với huấn luyện viên, hoặc thử người khác.
Chuẩn bị để buổi học hiệu quả hơn
Huấn luyện viên giỏi đến đâu cũng cần học viên chuẩn bị:
- Mang theo ván cờ đã chơi, tốt nhất có ghi chú những chỗ phân vân.
- Tự xem lại trước để thầy tập trung vào những gì học viên không tự thấy.
- Làm bài tập được giao giữa các buổi.
Phần tự xem lại có thể làm ngay trên bàn cờ của trang: sau mỗi ván với máy, nút Xem vì sao thua chỉ ra nước sai lớn nhất. Mang những nước đó tới buổi học, huấn luyện viên sẽ giúp bạn hiểu vì sao mình đi như vậy. Khi nào cần có thầy, xem bài khi nào cần huấn luyện viên.
Chi phí và tần suất: cân nhắc thế nào
Học với huấn luyện viên riêng là một khoản đầu tư về thời gian lẫn công sức của cả gia đình. Thay vì chọn gói dài ngay từ đầu, cách an toàn là bắt đầu với vài buổi, đánh giá, rồi mới quyết định lịch lâu dài. Tần suất cũng không cần dày: nhiều người học tiến bộ tốt với một buổi mỗi tuần hay thậm chí hai tuần một buổi, miễn là giữa các buổi có tự luyện đều đặn. Một buổi học được chuẩn bị kỹ — có ván để xem, có câu hỏi cụ thể — đáng giá hơn nhiều buổi học không có gì mang tới.
Câu hỏi thường gặp
Huấn luyện viên có cần là kiện tướng không?
Không bắt buộc, nhất là với người mới và trẻ nhỏ. Quan trọng là mạnh hơn học viên rõ rệt và có kỹ năng dạy. Khi học viên lên trình độ cao, trình độ thi đấu của huấn luyện viên càng quan trọng.
Học thử mấy buổi thì biết có hợp không?
Một hai buổi cho cảm nhận ban đầu. Hai ba tháng mới đủ để đánh giá tiến bộ thật sự.
Nên học một kèm một hay học nhóm với huấn luyện viên?
Học nhóm tốt cho người mới và trẻ nhỏ vì có bạn chơi cùng. Một kèm một hiệu quả khi cần sửa những điểm yếu rất riêng hoặc chuẩn bị thi đấu.
Có nên đổi huấn luyện viên khi chững lại?
Chững lại vài tháng là bình thường trong học cờ. Trước khi đổi, hãy nói chuyện với huấn luyện viên về điều đó. Nếu sau khi điều chỉnh vẫn không có thay đổi, một góc nhìn mới từ người khác có thể hữu ích.
