Lần đầu đưa con đi giải cờ vua, phụ huynh thường bối rối trước bảng ghép cặp dán trên tường: vì sao ván đầu con gặp một bạn rất mạnh, ván sau lại gặp bạn yếu hơn? Vì sao hai bạn cùng 5 điểm mà một bạn xếp thứ 3, bạn kia xếp thứ 7? Câu trả lời nằm ở hệ Thuỵ Sĩ — thể thức mà phần lớn các giải cờ phong trào, giải trẻ và giải mở rộng đang dùng.
Bài này giải thích hệ Thuỵ Sĩ bằng ngôn ngữ đời thường, đủ để bạn đọc được bảng ghép cặp và bảng xếp hạng.
Vì sao không đánh vòng tròn?
Ở thể thức vòng tròn, mỗi người gặp tất cả những người còn lại. Công bằng, nhưng với 60 người thì cần 59 ván — không giải nào tổ chức nổi.
Hệ Thuỵ Sĩ giải quyết bằng cách giới hạn số ván (thường 5 đến 11 ván, gọi là số ván hoặc vòng) mà vẫn tìm ra người mạnh nhất khá chính xác. Mỗi người không gặp tất cả, nhưng gặp những người có thành tích gần giống mình.
Cách tính điểm
Rất đơn giản và giống nhau ở mọi giải:
- Thắng: 1 điểm.
- Hoà: ½ điểm.
- Thua: 0 điểm.
Tổng điểm sau tất cả các ván quyết định thứ hạng. Khi bằng điểm, dùng hệ số phụ (nói ở dưới).
Ghép cặp: gặp người cùng điểm
Nguyên tắc cốt lõi của hệ Thuỵ Sĩ: ở mỗi ván, người chơi được ghép với người có cùng số điểm (hoặc gần nhất nếu không đủ).
- Ván 1: chưa ai có điểm, nên danh sách được xếp theo hệ số (Elo hoặc xếp hạng ban tổ chức đưa ra) và chia đôi: nửa trên gặp nửa dưới. Người số 1 gặp người đứng đầu nửa dưới, và cứ thế. Đó là lý do ván đầu con bạn có thể gặp một bạn mạnh hơn nhiều — hoặc yếu hơn nhiều.
- Từ ván 2 trở đi: người thắng gặp người thắng, người thua gặp người thua, người hoà gặp người hoà — trong phạm vi có thể.
Sau vài ván, người thắng nhiều dồn lên nhóm đầu và gặp nhau, người thua nhiều gặp nhau ở nhóm dưới. Kết quả là phần lớn các ván từ giữa giải trở đi đều khá cân sức — đây chính là điểm hay của hệ Thuỵ Sĩ.
Hai quy tắc phụ quan trọng
Không gặp lại cùng một người. Trong một giải, hai người chỉ gặp nhau tối đa một lần.
Cân bằng màu quân. Hệ thống cố gắng để mỗi người cầm Trắng và Đen xấp xỉ bằng nhau, và tránh để ai cầm cùng một màu quá nhiều ván liền. Vì vậy đôi khi ghép cặp không hoàn toàn theo điểm — nó phải đáp ứng cả quy tắc màu quân.
Ở các giải chính thức, việc ghép cặp được làm bằng phần mềm theo quy định của Liên đoàn Cờ vua Thế giới, nên phụ huynh không cần tự tính — chỉ cần hiểu nguyên tắc để không thắc mắc khi thấy cặp đấu.
Lượt được nghỉ (bye)
Khi số người chơi là số lẻ, mỗi ván sẽ có một người không có đối thủ. Thường là người điểm thấp nhất chưa từng được nghỉ. Người được nghỉ thường được cộng điểm (phổ biến là 1 điểm, một số giải tính ½ hoặc tuỳ quy định). Một người chỉ được nghỉ kiểu này tối đa một lần trong giải.
Ngoài ra, nhiều giải cho phép xin nghỉ một ván báo trước (được ½ hoặc 0 điểm tuỳ điều lệ). Nếu con bạn có lịch học trùng, hãy đọc điều lệ giải để biết.
Hệ số phụ: xếp hạng khi bằng điểm
Với số ván ít, nhiều người bằng điểm là chuyện bình thường. Hệ số phụ quyết định ai xếp trên. Mỗi giải ghi rõ dùng những hệ số nào, theo thứ tự nào, trong điều lệ. Các hệ số phổ biến:
| Hệ số | Tính thế nào | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Đối đầu trực tiếp | Kết quả ván giữa những người bằng điểm | Ai thắng người kia thì xếp trên |
| Buchholz | Tổng điểm của tất cả các đối thủ đã gặp | Gặp đối thủ mạnh hơn thì xếp trên |
| Buchholz cắt | Như trên nhưng bỏ đi điểm của đối thủ yếu nhất | Giảm ảnh hưởng của một cặp đấu may mắn |
| Sonneborn-Berger | Tổng điểm của các đối thủ mà mình thắng, cộng nửa điểm các đối thủ mình hoà | Thắng người mạnh được đánh giá cao hơn |
| Số ván thắng | Đếm số ván thắng | Ưu tiên người chơi quyết đoán |
Điều này giải thích vì sao hai bạn cùng 5 điểm có thể cách nhau mấy bậc: một bạn gặp nhóm đối thủ mạnh hơn trên đường đi, nên có Buchholz cao hơn.
Đi giải hệ Thuỵ Sĩ: vài lời khuyên cho phụ huynh
Đừng lo khi con thua ván đầu. Ván đầu thường ghép chênh lệch trình độ. Thua người mạnh hơn nhiều ở ván 1 không nói lên gì; quan trọng là các ván sau, khi con gặp người cùng điểm.
Thắng ván cuối quan trọng không kém ván đầu. Vì ở cuối giải người ta gặp nhau theo điểm, một ván thắng ở vòng cuối có thể đẩy thứ hạng lên nhiều bậc.
Đọc điều lệ trước. Điều lệ ghi số ván, thời gian mỗi ván, cách tính lượt nghỉ và thứ tự hệ số phụ. Biết trước giúp cả nhà bình tĩnh hơn.
Khen quá trình. Sau mỗi ván, hỏi con về ván cờ trước khi hỏi kết quả. Một giải đấu tốt là giải mà con học được điều gì đó, dù xếp hạng thế nào.
Chuẩn bị cho giải đầu tiên
Nếu con sắp đi giải lần đầu, hãy cho con chơi vài ván có đồng hồ ở nhà với thời gian giống giải. Trên bàn cờ của trang, bạn chọn được các mức thời gian có cộng giây để con quen nhìn đồng hồ. Những điều cần biết khác trước giải có trong mục giải đấu.
Câu hỏi thường gặp
Hệ Thuỵ Sĩ là gì?
Là thể thức thi đấu mà ở mỗi ván, người chơi được ghép với người có số điểm bằng hoặc gần bằng mình, không gặp lại người đã gặp, và số ván được giới hạn trước. Nhờ vậy giải đông người vẫn tìm ra thứ hạng hợp lý trong ít ván.
Vì sao ván đầu con mình gặp người mạnh hơn nhiều?
Vì ở ván đầu chưa ai có điểm, danh sách được chia đôi theo hệ số và nửa trên gặp nửa dưới. Người ở nhóm trên thường gặp người ở nhóm dưới, nên chênh lệch lớn là bình thường.
Buchholz là gì?
Là tổng điểm của tất cả đối thủ mà một người đã gặp trong giải. Khi bằng điểm, người có Buchholz cao hơn — tức đã gặp các đối thủ mạnh hơn — thường được xếp trên.
Được nghỉ một ván có được điểm không?
Thường có. Lượt nghỉ do số người lẻ thường được cộng điểm theo điều lệ giải, phổ biến là 1 điểm. Nghỉ theo yêu cầu của người chơi thường được ít điểm hơn hoặc không có điểm.
