Chơi cờ ở nhà hay ở quán, người ta hay "đi lại", nhắc nước nhau, hay để điện thoại trên bàn. Đi giải, mọi thứ khác hẳn. Có những luật mà người mới đi giải không biết, và vi phạm có thể dẫn tới bị phạt thời gian, thậm chí bị xử thua.
Bài này tóm tắt những luật thi đấu cơ bản nhất cho người mới đi giải phong trào. Luật cụ thể có thể khác nhau giữa các giải; luôn đọc điều lệ và hỏi ban tổ chức khi không chắc. Để chuẩn bị tổng thể cho giải đầu tiên, đọc thêm lần đầu đi giải.
Chạm quân phải đi
Đây là luật khiến người mới bất ngờ nhất.
- Nếu bạn cố ý chạm vào một quân của mình, bạn phải đi quân đó, nếu nó có nước đi hợp lệ.
- Nếu bạn cố ý chạm vào quân của đối phương, bạn phải ăn quân đó, nếu có thể ăn hợp lệ.
- Khi đã thả quân ở một ô hợp lệ, nước đi đã hoàn thành, không được đổi.
Muốn chỉnh quân cho ngay ngắn, nói "chỉnh quân" hoặc "j'adoube" trước khi chạm, và chỉ làm khi tới lượt mình.
Thói quen tốt: để tay xa bàn cờ cho tới khi đã quyết định nước đi.
Nước đi không hợp lệ
Nếu bạn (hoặc đối phương) đi một nước không hợp lệ, ví dụ để Vua bị chiếu, thì:
- Thế cờ được đưa về ngay trước nước sai, và người đi sai phải đi một nước hợp lệ khác (theo luật chạm quân nếu có thể).
- Trong nhiều giải, đối phương được cộng thêm thời gian như một hình thức phạt.
- Đi sai nhiều lần trong cùng một ván có thể bị xử thua, tuỳ luật giải.
Nếu phát hiện đối phương đi sai, dừng đồng hồ và gọi trọng tài, không tự sửa.
Đồng hồ cờ
- Bấm đồng hồ bằng cùng tay đã đi quân.
- Đi xong nước rồi mới bấm. Không bấm khi quân còn trong tay.
- Không đập mạnh đồng hồ.
- Hết giờ là thua, trừ khi đối phương không còn đủ quân để chiếu hết theo bất kỳ cách nào (khi đó thường là hoà).
- Chỉ dừng đồng hồ để gọi trọng tài.
Nhiều giải dùng cộng giây: mỗi nước đi được cộng thêm vài giây. Hiểu cách tính giờ của giải trước khi chơi.
Ghi biên bản
Ở nhiều giải có thời gian dài, người chơi phải ghi lại nước đi của cả hai bên vào biên bản. Ở giải nhanh, thường không cần. Xem chi tiết trong ghi biên bản ván cờ.
Cầu hoà
Trình tự đúng:
- Đi nước của mình.
- Đề nghị hoà, nói rõ ràng.
- Bấm đồng hồ.
Đối phương có thể đồng ý, từ chối, hoặc đi nước tiếp theo (xem như từ chối). Không đề nghị hoà liên tục, vì có thể bị xem là làm phiền đối phương.
Điện thoại và thiết bị
Đây là luật nghiêm nhất ở nhiều giải:
- Điện thoại thường phải tắt và cất đi, không được mang theo người trong khu vực thi đấu, tuỳ luật giải.
- Điện thoại reo trong ván có thể khiến bạn bị xử thua.
- Không được dùng bất kỳ thiết bị hỗ trợ nào, kể cả sách hay ghi chú.
Hãy hỏi ban tổ chức về quy định cụ thể và làm theo.
Hành vi trong phòng thi
- Không nói chuyện với người khác trong khi ván đang diễn ra.
- Không bình luận về ván của người khác.
- Không rời khu vực thi đấu mà không báo trọng tài, nếu giải có quy định.
- Không làm phiền đối phương: gõ bàn, lắc chân, ăn uống ồn ào.
Khi nào gọi trọng tài
- Đối phương đi nước không hợp lệ.
- Đồng hồ có vấn đề.
- Đối phương làm phiền bạn.
- Cần quân để phong cấp mà không có sẵn.
- Có tranh chấp về nước đi hoặc kết quả.
Dừng đồng hồ, giơ tay gọi trọng tài, trình bày bình tĩnh. Không tranh cãi trực tiếp với đối phương. Quyết định của trọng tài là cuối cùng trong phạm vi giải.
Kết thúc ván
- Bắt tay đối phương dù thắng hay thua.
- Báo kết quả cho trọng tài hoặc ghi vào bảng theo hướng dẫn của giải.
- Không phân tích ván ngay tại bàn nếu các ván khác vẫn đang diễn ra. Ra khu vực riêng.
Với phụ huynh có con đi giải
- Phụ huynh thường không được vào khu vực thi đấu.
- Không ra hiệu, không nhắc nước cho con.
- Nhắc con các luật trên trước ngày giải, nhất là chạm quân phải đi và điện thoại.
Xem thêm chuẩn bị trước giải.
Những lỗi người mới hay mắc
Chạm quân rồi muốn đổi. Luật chạm quân phải đi được áp dụng nghiêm.
Quên bấm đồng hồ. Thời gian của mình vẫn chạy trong khi đối phương suy nghĩ.
Để điện thoại trong túi. Có thể bị xử thua nếu giải cấm.
Tự sửa nước đi sai của đối phương. Luôn gọi trọng tài.
Phân tích ván ồn ào gần các bàn khác.
Tập trước ở nhà
Cách tốt nhất để không bỡ ngỡ ở giải là tập theo luật thi đấu ngay ở nhà: chơi với bàn cờ thật, dùng đồng hồ, áp dụng chạm quân phải đi, không đi lại. Vài ván như vậy trước giải giúp tay và đầu quen dần, để khi vào giải bạn chỉ phải nghĩ về nước cờ.
Hỏi trước khi giải bắt đầu
Nếu có điều gì không rõ, hãy hỏi ban tổ chức trước khi vòng đầu bắt đầu, ví dụ thời gian mỗi ván, có cộng giây không, có cần ghi biên bản không và điện thoại để ở đâu. Hỏi trước bao giờ cũng dễ hơn tranh cãi giữa ván.
Câu hỏi thường gặp
Chạm quân phải đi có áp dụng ở mọi giải không?
Ở hầu hết các giải chính thức, có. Ở giải vui nội bộ, có thể nới lỏng tuỳ ban tổ chức.
Đi nước không hợp lệ thì bị phạt thế nào?
Thường phải đi lại nước hợp lệ, và đối phương có thể được cộng thời gian. Đi sai nhiều lần có thể bị xử thua.
Có được mang điện thoại vào phòng thi không?
Tuỳ luật giải. Nhiều giải yêu cầu tắt và cất điện thoại, không mang theo người.
Khi nào nên đề nghị hoà?
Sau khi đi nước của mình và trước khi bấm đồng hồ.
Gặp tranh chấp thì làm gì?
Dừng đồng hồ, gọi trọng tài và trình bày bình tĩnh. Các bài khác về giải đấu có trong mục giải đấu.
