Giải cờ vua đầu tiên là một cột mốc. Với nhiều người chơi — nhất là trẻ em — nó có thể trở thành kỷ niệm đẹp khiến họ gắn bó với cờ nhiều năm, hoặc một trải nghiệm căng thẳng khiến họ không muốn quay lại. Khác biệt thường nằm ở sự chuẩn bị, và ở cách người lớn đồng hành.
Bài này dành cho người chơi lần đầu đi giải và phụ huynh có con thi giải đầu tiên.
Chọn giải đầu tiên phù hợp
Không phải giải nào cũng hợp cho lần đầu. Nên ưu tiên:
- Giải nhỏ, thân thiện: giải câu lạc bộ, giải trường, giải phong trào khu vực.
- Có bảng theo độ tuổi hoặc trình độ, để gặp đối thủ vừa sức.
- Thời gian mỗi ván vừa phải, không quá dài với trẻ nhỏ.
- Gần nhà, để cả nhà không mệt vì đi lại.
Đọc kỹ điều lệ giải: số ván, thời gian mỗi ván, có tính Elo hay không, cách xếp hạng khi bằng điểm. Nếu có điều chưa rõ, hỏi ban tổ chức trước.
Chuẩn bị một tuần trước
Chơi với đồng hồ. Nếu con thường chơi không đồng hồ, tuần trước giải hãy chơi vài ván với thời gian giống giải. Đồng hồ là thứ gây bối rối nhiều nhất trong giải đầu tiên.
Tập bấm đồng hồ bằng đúng tay đi quân. Đi quân bằng tay nào thì bấm đồng hồ bằng tay đó.
Tập ghi biên bản nếu giải yêu cầu. Ghi từng nước bằng ký hiệu (e4, Nf3...). Nhiều giải trẻ em nhỏ tuổi không bắt buộc, nhưng nên hỏi trước.
Chơi trên bàn cờ thật. Nếu con quen chơi trên màn hình, vài ván trên bàn gỗ giúp con quen nhìn thế cờ ba chiều.
Ôn các thế chiếu hết cơ bản. Rất nhiều ván ở giải phong trào kết thúc ở tàn cuộc đơn giản. Biết chiếu hết bằng Hậu, bằng Xe là lợi thế lớn.
Những luật cần biết tại bàn cờ
- Chạm quân phải đi quân đó (nếu có nước hợp lệ). Muốn chỉnh quân cho ngay, nói "chỉnh" trước khi chạm.
- Đặt quân xuống rồi thì không đổi được nước đó.
- Không nói chuyện với đối thủ hay người ngoài trong ván, trừ khi đề nghị hoà hoặc gọi trọng tài.
- Có vấn đề gì, dừng đồng hồ và giơ tay gọi trọng tài. Không tự tranh cãi với đối thủ.
- Bắt tay trước và sau ván — phép lịch sự của cờ vua.
- Không dùng điện thoại trong khu vực thi đấu. Nhiều giải cấm mang điện thoại vào.
Trong ngày thi
Đến sớm. Có thời gian tìm chỗ, xem bảng ghép cặp, đi vệ sinh, làm quen không khí.
Mang theo nước và đồ ăn nhẹ. Giải thường kéo dài cả buổi hoặc cả ngày. Đói và khát làm giảm tập trung rõ rệt.
Giữa các ván, nghỉ thật sự. Đừng phân tích dồn dập ván vừa thua khi còn ván tiếp theo. Đi lại, ăn nhẹ, nói chuyện chuyện khác.
Phụ huynh không vào khu thi đấu khi không được phép. Đứng ngoài, đừng ra hiệu cho con, đừng nhìn qua bàn cờ.
Phụ huynh: nói gì và không nói gì
Đây là phần quan trọng nhất cho giải đầu tiên.
Trước ván: "Con cứ chơi như ở nhà. Thắng thua không quan trọng, mẹ muốn con vui và học được gì đó." Tránh: "Ván này phải thắng nhé."
Sau ván thắng: "Con đã nghĩ rất kỹ ở ván này." Khen quá trình, không chỉ kết quả.
Sau ván thua: Trước hết là ôm con, để con buồn một chút. Đừng hỏi ngay "sao con đi nước đó". Khi con bình tĩnh, hỏi "ván nào con thấy mình chơi hay nhất hôm nay?".
Sau cả giải: Nói về những điều con làm được: ngồi đủ các ván, bắt tay đối thủ, bấm đồng hồ đúng, không bỏ cuộc. Kết quả xếp hạng chỉ là một phần nhỏ.
Sau giải: biến trải nghiệm thành bài học
Vài ngày sau giải, khi cảm xúc đã lắng:
- Xem lại một hai ván của con — nếu có biên bản thì bày lại, nếu không thì hỏi con nhớ khoảnh khắc nào.
- Tìm một điều cần luyện cho giải sau: có thể là đồng hồ, tàn cuộc, hay giữ bình tĩnh khi bị ép.
- Hỏi con có muốn đi giải tiếp không. Nếu con chưa muốn, không sao — cho con thêm thời gian chơi vui.
Sau giải, hai bố con có thể bày lại ván trên bàn cờ thật, rồi chơi thêm vài ván luyện trên bàn cờ của trang — sau mỗi ván với máy, phần xem lại chỉ ra nước sai lớn nhất, giúp con luyện đúng điều vừa học được từ giải. Cách xếp cặp và tính điểm ở giải có trong bài thể thức hệ Thuỵ Sĩ.
Một danh sách đồ mang theo
Để khỏi quên trong buổi sáng vội vàng, chuẩn bị từ tối hôm trước:
- Giấy tờ đăng ký hoặc thông tin xác nhận của ban tổ chức (nếu có).
- Bút cho biên bản nếu giải yêu cầu ghi.
- Nước uống và đồ ăn nhẹ, không quá ngọt.
- Áo khoác mỏng — phòng thi có máy lạnh thường lạnh hơn bạn nghĩ.
- Một món đồ nhỏ quen thuộc giúp con bình tĩnh giữa các ván, như một cuốn truyện.
- Điện thoại của phụ huynh để liên lạc, nhưng con không mang vào khu thi đấu.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ học cờ bao lâu thì nên đi giải?
Khi trẻ đã chơi được cả ván đúng luật, biết dùng đồng hồ và thật sự muốn đi. Thường sau vài tháng học đều. Đừng đưa trẻ đi giải chỉ vì các bạn cùng lớp đi.
Nếu con thua hết các ván thì sao?
Chuyện này xảy ra với rất nhiều người ở giải đầu tiên. Hãy tập trung vào những gì con đã làm được và điều con học được. Chọn giải sau có bảng trình độ phù hợp hơn.
Có bắt buộc ghi biên bản không?
Tuỳ giải. Nhiều giải cho trẻ nhỏ không bắt buộc; giải lớn hơn và giải tính Elo thường bắt buộc. Đọc điều lệ hoặc hỏi ban tổ chức.
Phụ huynh có được ngồi xem không?
Tuỳ quy định từng giải. Nhiều giải chỉ cho phụ huynh đứng ngoài khu thi đấu để tránh làm phiền người chơi. Dù được xem, phụ huynh không được ra hiệu hay nói chuyện với con trong lúc ván đang diễn ra.
