Nhiều trường học ở Việt Nam đã có hoạt động cờ vua: câu lạc bộ sau giờ học, tiết ngoại khoá, đội tuyển đi thi giải học sinh. Cũng có nhiều trường muốn bắt đầu nhưng chưa biết từ đâu, hoặc đã thử rồi mà sau một học kỳ phong trào tắt dần.
Bài này dành cho thầy cô, ban giám hiệu và phụ huynh muốn xây dựng hoạt động cờ vua bền vững trong trường: ba mô hình phổ biến, những việc cần chuẩn bị, và những lỗi làm phong trào nhanh tàn.
Ba mô hình phổ biến
Mô hình 1: Câu lạc bộ sau giờ học
Học sinh tự nguyện đăng ký, sinh hoạt một hai buổi mỗi tuần sau giờ học. Đây là mô hình dễ bắt đầu nhất: không cần thay đổi thời khoá biểu, chỉ cần một phòng, vài bộ cờ và một người phụ trách.
Ưu điểm: học sinh đến vì thích, không khí thoải mái. Hạn chế: chỉ tiếp cận một nhóm nhỏ, phụ thuộc nhiều vào người phụ trách.
Mô hình 2: Tiết ngoại khoá hoặc hoạt động trải nghiệm
Cờ vua là một lựa chọn trong các hoạt động ngoại khoá của trường, học theo lớp hoặc theo nhóm trong giờ quy định.
Ưu điểm: nhiều học sinh được tiếp cận, kể cả những em chưa từng nghĩ tới cờ. Hạn chế: không phải em nào cũng thích, cần giáo án hấp dẫn để giữ lớp.
Mô hình 3: Lồng ghép vào môn học
Dùng cờ vua như một công cụ trong môn Toán (toạ độ, đếm, logic) hay trong các hoạt động rèn kỹ năng tư duy. Mô hình này ít phổ biến hơn và đòi hỏi giáo viên có chuẩn bị kỹ.
Phần lớn trường bắt đầu bằng mô hình 1, rồi mở rộng dần khi có đủ giáo viên và học sinh quan tâm.
Chuẩn bị gì trước khi bắt đầu
Người phụ trách. Quan trọng hơn mọi thứ khác. Không nhất thiết là kiện tướng — một giáo viên biết chơi, thích làm việc với trẻ và sẵn lòng học thêm là đủ để bắt đầu câu lạc bộ cho người mới. Khi học sinh lên trình độ cao hơn, trường có thể mời thêm huấn luyện viên từ ngoài.
Dụng cụ. Một bộ cờ cho mỗi hai học sinh, cộng vài bộ dự phòng. Một bàn cờ treo tường hoặc màn hình để giảng. Đồng hồ cờ chỉ cần khi học sinh đã chơi thạo.
Phòng và lịch. Một phòng yên tĩnh, bàn đủ rộng, lịch sinh hoạt cố định mà học sinh và phụ huynh dễ nhớ.
Kế hoạch cho một học kỳ. Không cần phức tạp: tuần nào học gì, khi nào có giải nội bộ nhỏ. Một kế hoạch rõ giúp người phụ trách không phải nghĩ lại từ đầu mỗi buổi.
Một buổi sinh hoạt mẫu 60 phút
| Thời gian | Hoạt động |
|---|---|
| 10 phút | Khởi động: một câu đố cờ trên bảng, cả lớp cùng đoán |
| 15 phút | Bài học ngắn: một khái niệm (một quân, một đòn, một nguyên tắc) |
| 30 phút | Chơi cặp, áp dụng bài học; người phụ trách đi quanh bàn |
| 5 phút | Tổng kết: một hai em kể lại một khoảnh khắc hay trong ván |
Nguyên tắc: chơi nhiều hơn nghe. Học sinh tiểu học học cờ bằng tay, không bằng tai.
Giải cờ nội bộ và giải học sinh
Giải nội bộ nhỏ — theo lớp, theo khối, cuối học kỳ — là cách giữ phong trào rất hiệu quả. Nó cho học sinh mục tiêu, cho phụ huynh thấy con học được gì, và tạo không khí sôi nổi trong trường.
Với các giải học sinh cấp quận, thành phố và cao hơn, điều lệ do cơ quan tổ chức ban hành; người phụ trách nên theo dõi thông báo từ phòng giáo dục và liên đoàn cờ địa phương. Cần lưu ý: đội tuyển thi đấu chỉ là một phần nhỏ của phong trào. Trường có phong trào tốt là trường mà nhiều em chơi cờ vui vẻ, không chỉ là trường có vài em đoạt giải.
Những lỗi làm phong trào nhanh tàn
Chỉ tập trung vào đội tuyển. Khi mọi nguồn lực dồn cho vài em giỏi nhất, các em còn lại cảm thấy mình không quan trọng và bỏ dần.
Dạy quá nhiều lý thuyết. Những buổi giảng dài về khai cuộc làm học sinh nhỏ chán nhanh. Giữ phần giảng ngắn.
Trộn mọi trình độ. Em mới học thua em đã chơi hai năm liên tục thì nản. Chia nhóm theo trình độ, kể cả chỉ hai nhóm.
Không có người kế nhiệm. Nhiều câu lạc bộ tắt khi thầy cô phụ trách chuyển công tác. Nên có ít nhất hai người biết cách vận hành câu lạc bộ, hoặc để học sinh lớn phụ giúp các em nhỏ.
Không có gì để mong chờ. Một học kỳ không có giải nội bộ, không có hoạt động đặc biệt nào, học sinh dễ mất hứng.
Vai trò của công nghệ
Máy tính và điện thoại có thể hỗ trợ tốt nếu dùng đúng: học sinh luyện với máy ở nhà giữa các buổi sinh hoạt, người phụ trách dùng màn hình lớn để trình chiếu thế cờ. Nhưng chơi trên bàn cờ thật với bạn ngồi đối diện vẫn là trung tâm của một câu lạc bộ trường học — đó là phần mà màn hình không thay được.
Nếu trường muốn học sinh luyện thêm ở nhà, bàn cờ trên trang này cho chơi với máy ngay trên trình duyệt, không cần tài khoản — phù hợp với học sinh chưa có điện thoại riêng hay phụ huynh chưa muốn con đăng ký các ứng dụng. Các bài khác trong mục cờ vua trong trường học đi sâu vào giáo án và tổ chức giải.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên không biết chơi cờ có phụ trách câu lạc bộ được không?
Được, nếu sẵn lòng học. Luật cờ học trong vài tuần; phần quan trọng hơn là kỹ năng tổ chức và làm việc với trẻ. Giáo viên có thể học cùng học sinh ở giai đoạn đầu và mời huấn luyện viên hỗ trợ khi cần.
Câu lạc bộ cờ trường học nên bắt đầu từ lớp mấy?
Phần lớn trường bắt đầu từ lớp 1 hoặc lớp 2, khi học sinh đã ngồi tập trung được và đếm, nhận biết hàng cột. Mẫu giáo lớn có thể làm quen bằng các trò chơi với từng quân cờ.
Cần bao nhiêu học sinh để mở câu lạc bộ?
Không có con số tối thiểu. Mười em là đủ để bắt đầu; câu lạc bộ tốt sẽ lớn dần nhờ học sinh rủ nhau tham gia.
Làm sao để học sinh không bỏ câu lạc bộ giữa chừng?
Giữ buổi sinh hoạt vui và có nhiều thời gian chơi, chia nhóm theo trình độ, tổ chức giải nội bộ định kỳ và ghi nhận tiến bộ của cả những em không đoạt giải.
