Ở nhiều trường, cờ vua được đưa vào dưới dạng câu lạc bộ, tiết ngoại khoá hoặc hoạt động sau giờ học. Và người được giao phụ trách thường không phải kỳ thủ chuyên nghiệp, mà là một giáo viên thể dục, giáo viên toán, hay đơn giản là người "biết chơi cờ" trong trường.
Tin tốt: để dạy cờ vua cho học sinh ở mức cơ bản, bạn không cần chơi giỏi. Bạn cần nắm chắc luật, hiểu vài nguyên tắc, và có kỹ năng mà giáo viên nào cũng đã có: tổ chức lớp học. Bài này giúp bạn bắt đầu.
Kiến thức tối thiểu cần có
Trước khi đứng lớp, hãy chắc chắn bạn nắm:
- Luật đầy đủ, kể cả các luật đặc biệt: nhập thành, bắt Tốt qua đường, phong cấp, hoà pat. Học sinh sẽ hỏi, và trả lời sai làm mất uy tín.
- Nguyên tắc khai cuộc: chiếm trung tâm, ra quân, nhập thành sớm.
- Chiếu hết cơ bản: bằng Hậu và Vua, bằng Xe và Vua.
- Ba đòn chiến thuật cơ bản: bắt đôi, ghim, xiên.
- Cách ghi nước bằng ký hiệu đại số, để đọc và ghi ván.
Đó là đủ để dạy tốt học sinh mới học trong một hai năm đầu. Bạn có thể tự học phần này trong vài tuần, chơi thử trên bàn cờ của trang để kiểm tra luật.
Cấu trúc một tiết học 45 phút
| Phần | Thời gian | Nội dung |
|---|---|---|
| Khởi động | 5 phút | Một câu đố ngắn trên bảng, hoặc nhắc lại bài trước |
| Bài mới | 10 phút | Một khái niệm duy nhất, minh hoạ trên bàn cờ lớn |
| Luyện theo cặp | 15 phút | Bài tập hoặc trò chơi dùng đúng khái niệm đó |
| Chơi tự do | 10 phút | Chơi ván, khuyến khích áp dụng điều vừa học |
| Tổng kết | 5 phút | Một hai học sinh chia sẻ, nhắc lại điều cần nhớ |
Nguyên tắc vàng: mỗi tiết một khái niệm. Dồn nhiều thứ vào một tiết khiến học sinh nhớ lẫn lộn. Ví dụ chi tiết cho buổi đầu tiên có trong bài giáo án buổi đầu.
Quản lý lớp đông, trình độ lệch
Đây là thách thức lớn nhất ở trường học: ba mươi học sinh, có em chưa biết gì, có em đã chơi với bố mẹ nhiều năm.
Chia nhóm theo trình độ
Sau vài buổi, chia lớp thành hai ba nhóm. Nhóm mới học tập trung vào luật và trò chơi từng quân. Nhóm khá hơn luyện chiến thuật và chơi ván đầy đủ.
Dùng học sinh khá làm trợ giảng
Học sinh chơi tốt thường rất thích được giao việc giúp bạn. Điều này vừa giữ các em hứng thú, vừa giúp giáo viên bao quát được lớp. Nhưng đổi vai thường xuyên để các em cũng có thời gian tự học.
Thiết bị
- Một bàn cờ lớn treo bảng hoặc màn chiếu để minh hoạ.
- Một bộ cờ cho mỗi hai học sinh. Nếu thiếu, cho chơi theo nhóm bốn, hai em một bên cùng bàn bạc.
- Thẻ bài tập in sẵn thế cờ, phát cho từng cặp.
Quy tắc lớp học
Thống nhất từ buổi đầu, và nhắc lại khi cần:
- Chào và bắt tay đối thủ trước, sau ván.
- Chạm quân là phải đi (áp dụng dần, không cứng nhắc với các em mới học).
- Nói nhỏ, không làm ồn bàn bên cạnh.
- Có tranh cãi thì giơ tay gọi giáo viên, không tự cãi nhau.
- Xếp quân gọn khi kết thúc.
Xử lý tình huống thường gặp
Học sinh khóc vì thua. Cho em thời gian bình tĩnh, rồi hỏi về một nước hay em đã đi. Nhắc cả lớp rằng thua là cách học. Xem thêm động viên con — nhiều nguyên tắc dùng được cho lớp học.
Học sinh ăn gian (đi sai luật cố ý). Nhắc nhẹ riêng, không làm em xấu hổ trước lớp. Đổi cặp chơi nếu cần.
Học sinh chán vì quá giỏi hoặc quá kém so với lớp. Chuyển nhóm, giao bài tập riêng, hoặc cho làm trợ giảng.
Lớp ồn. Dùng tín hiệu dừng thống nhất (vỗ tay theo nhịp, giơ tay) và dừng hẳn mọi hoạt động cho tới khi lớp yên.
Một học kỳ mẫu cho lớp mới
Với khoảng mười lăm tiết trong một học kỳ, một cách sắp xếp hợp lý:
- Tiết 1–2: bàn cờ, cách bày quân, quân Tốt và trò chơi Tốt.
- Tiết 3–6: mỗi tiết một quân — Xe, Tượng, Hậu, Mã — kèm trò chơi ăn Tốt.
- Tiết 7–8: Vua, chiếu, thoát chiếu, chiếu hết.
- Tiết 9–10: luật đặc biệt và ván đầy đủ đầu tiên.
- Tiết 11–13: nguyên tắc khai cuộc, chiếu hết bằng Hậu và Xe.
- Tiết 14–15: giải nội bộ nhẹ nhàng và tổng kết.
Lịch này có thể co giãn tuỳ tốc độ của lớp. Quan trọng là học sinh chơi được ván trọn vẹn trước khi kết thúc học kỳ.
Tự nâng tay nghề
Dạy một thời gian, bạn sẽ muốn hiểu cờ sâu hơn để trả lời những học sinh giỏi. Vài cách:
- Chơi đều, với máy hoặc với người, và xem lại ván của chính mình.
- Học cùng học sinh: không ngại nói "cô cũng chưa chắc, để cô tìm hiểu và trả lời buổi sau". Học sinh tôn trọng sự trung thực.
- Tham gia câu lạc bộ hoặc nhóm giáo viên dạy cờ để trao đổi kinh nghiệm. Xem tìm câu lạc bộ.
- Mời người chơi giỏi tới giao lưu với lớp một hai lần mỗi năm.
Các bài khác về cờ vua trong nhà trường có trong mục cờ vua trường học, bắt đầu từ cờ vua trong trường và câu lạc bộ cờ vua trường.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên không biết chơi cờ có dạy được không?
Cần học luật và kiến thức cơ bản trước, mất khoảng vài tuần tự học. Sau đó hoàn toàn dạy được học sinh mới học.
Một lớp cờ trong trường nên có bao nhiêu học sinh?
Càng ít càng dễ bao quát. Với lớp đông, chia nhóm theo trình độ và dùng học sinh khá làm trợ giảng.
Có nên tổ chức thi đấu trong lớp không?
Có, dưới dạng giải nội bộ nhẹ nhàng. Với học sinh nhỏ tuổi, tránh bảng xếp hạng công khai gây áp lực; khen sự tiến bộ và tinh thần thể thao.
Học sinh giỏi hơn giáo viên thì sao?
Đó là điều đáng mừng. Hãy khuyến khích em, giao vai trò trợ giảng, và gợi ý em tìm thêm câu lạc bộ hoặc huấn luyện viên để phát triển tiếp.
Tiết cờ vua có cần giáo án không?
Nên có, dù đơn giản. Một khái niệm, một hoạt động luyện, một phần chơi và tổng kết là đủ cho mỗi tiết.
