Hai đứa trẻ học cùng một lớp cờ, cùng một thầy, cùng số buổi. Một năm sau, một em vẫn say mê cờ, em kia đã bỏ. Khác biệt thường không nằm ở năng khiếu, mà ở những gì diễn ra ở nhà: cách bố mẹ phản ứng khi con thắng, khi con thua, khi con không muốn luyện.
Bài này là những gợi ý cụ thể để động viên con đúng cách.
Khen quá trình, không chỉ khen kết quả
Đây là nguyên tắc quan trọng nhất. So sánh hai câu:
- "Con thắng giỏi quá!"
- "Con đã nghĩ rất kỹ trước khi ăn con Mã đó."
Câu đầu khen kết quả — con thắng. Câu sau khen quá trình — con suy nghĩ. Trẻ được khen kết quả dễ hình thành ý nghĩ "mình giỏi vì mình thắng", và khi thua, trẻ nghĩ "mình kém". Trẻ được khen quá trình học được rằng nỗ lực và cách nghĩ mới quan trọng — và thua không làm mất những thứ đó.
Vài câu khen quá trình dễ dùng:
- "Mẹ thấy con không vội ở nước đó."
- "Con nhìn ra được bẫy của bạn, hay thật."
- "Ván này con chơi đến cuối dù đang kém, bố thích điều đó."
- "Con xem lại ván thua mà không cần ai nhắc."
Sau ván thua: nói gì, không nói gì
Thua là phần lớn nhất của học cờ, nhất là giai đoạn đầu. Phản ứng của bố mẹ lúc này có ảnh hưởng rất lớn.
Nên:
- Để con buồn một chút. Ôm con, không vội nói gì.
- Khi con bình tĩnh, hỏi: "Ván nào con thấy mình chơi hay nhất?" hoặc "Con học được gì từ ván đó?"
- Kể chuyện thua của chính mình hoặc của người khác — ai chơi cờ cũng thua rất nhiều.
Không nên:
- "Sao con lại đi nước đó?" ngay sau khi thua.
- "Bạn đó kém hơn con mà sao con thua?"
- So sánh với anh chị em hay bạn bè.
- Tỏ ra thất vọng, dù chỉ bằng nét mặt.
Để con tự muốn luyện
Nhắc con luyện cờ mỗi ngày dễ biến cờ thành "bài tập về nhà". Vài cách giúp con tự muốn:
Cho con chọn. "Hôm nay con muốn giải đố hay chơi một ván với máy?" Có quyền chọn, trẻ chủ động hơn.
Chơi cùng con. Kể cả khi bố mẹ chơi kém. Trẻ thích dạy bố mẹ, và mỗi lần dạy là một lần con ôn bài.
Để bàn cờ ở chỗ dễ thấy. Một bàn cờ bày sẵn ở góc phòng khách mời gọi hơn một hộp cờ cất trong tủ.
Gắn với niềm vui khác. Một ván cờ sau bữa tối cuối tuần, một giải nhỏ trong gia đình với phần thưởng vui.
Ghi nhận tiến bộ nhìn thấy được. "Tháng trước con còn hay mất Hậu, giờ không còn nữa." Trẻ cần thấy mình đang tiến lên.
Khi con đi giải
Giải đấu là nơi cảm xúc lên xuống mạnh nhất. Vài điều giúp con:
- Trước ván: "Con cứ chơi như ở nhà, mẹ ở ngoài đợi con."
- Giữa các ván: đồ ăn nhẹ, nước, chuyện vui — không phân tích ván vừa thua.
- Sau giải: nói về những gì con làm được (ngồi đủ các ván, bắt tay đối thủ, không bỏ cuộc) trước khi nói về thứ hạng.
Khi con chững lại hoặc chán
Mọi người học cờ đều có giai đoạn chững lại — thua nhiều, không thấy tiến bộ, bắt đầu chán. Đây là lúc bố mẹ quan trọng nhất:
- Đừng tăng áp lực. Luyện nhiều hơn khi đang chán thường làm chán thêm.
- Đổi cách chơi. Một biến thể vui, một buổi chơi với bạn mới, một giải nhỏ ở trường.
- Nói chuyện với giáo viên để biết con đang gặp khó ở đâu.
- Chấp nhận nghỉ một thời gian nếu con thật sự cần. Nhiều trẻ quay lại với cờ sau vài tuần nghỉ với tâm thế tốt hơn.
Điều quan trọng nhất
Mục tiêu của việc học cờ với phần lớn trẻ không phải là huy chương, mà là một thú vui trí tuệ lâu dài, thói quen suy nghĩ tốt và khả năng chịu được thắng thua. Khi bố mẹ nhìn đúng mục tiêu đó, cách động viên cũng tự nhiên đúng.
Nếu bố mẹ chưa biết chơi, đừng lo — xem bài bố mẹ không biết chơi cờ vẫn đồng hành được. Và nếu muốn chơi cùng con ngay tối nay, bàn cờ trên trang có chế độ 2 người chơi chung một máy.
Khi con thắng: cũng cần cách nói
Nghe có vẻ lạ, nhưng phản ứng khi con thắng cũng quan trọng không kém khi con thua. Nếu mỗi chiến thắng đều được ăn mừng rầm rộ, con dễ hiểu rằng thắng mới là điều bố mẹ quan tâm. Một cách cân bằng:
- Chúc mừng con, rồi hỏi về ván cờ: "Nước nào con thấy quan trọng nhất?"
- Nhắc con về cách thắng đẹp: bắt tay đối thủ, không trêu bạn thua.
- Thỉnh thoảng hỏi: "Có lúc nào con suýt thua không?" — để con biết thắng cũng có thể còn điều cần học.
Trẻ được dạy cách thắng khiêm tốn thường cũng học được cách thua bình tĩnh.
Câu hỏi thường gặp
Có nên thưởng khi con thắng không?
Nên thưởng cho nỗ lực và sự đều đặn hơn là cho kết quả thắng thua. Thưởng theo kết quả có thể làm con sợ thua và ngại chơi với người mạnh hơn.
Con thua là khóc, có nên cho đi giải tiếp không?
Nên, nhưng giúp con làm quen với thua trước. Chọn giải vừa sức, nói trước với con rằng thua là bình thường, và phản ứng bình tĩnh khi con thua.
Có nên chơi nhường để con thắng?
Thỉnh thoảng, với trẻ nhỏ, chơi nhẹ tay để con có cảm giác thắng là tốt. Nhưng đừng nhường lộ liễu — trẻ nhận ra và mất niềm vui. Chấp quân (bỏ bớt quân của mình) là cách công bằng hơn.
Làm sao biết con có thật sự thích cờ?
Nếu con tự bày cờ ra chơi, kể về các ván cờ, hỏi về các nước đi, và muốn đi học tiếp, con thật sự thích. Nếu con luôn phải nhắc và tìm cách né, hãy nói chuyện với con.
Bố mẹ có nên xem con thi đấu không?
Nếu giải cho phép và con thoải mái với điều đó thì được. Nhưng hãy hỏi con trước — một số trẻ căng thẳng hơn khi biết bố mẹ đang nhìn. Dù xem hay không, sự hiện diện bình tĩnh ở bên ngoài phòng thi và một cái ôm sau ván mới là điều con cần nhất.
