Khi con bắt đầu học cờ vua và có vài kết quả tốt, nhiều cha mẹ rất vui, và điều đó hoàn toàn tự nhiên. Nhưng từ niềm vui tới kỳ vọng, từ kỳ vọng tới áp lực, khoảng cách đôi khi rất ngắn. Một đứa trẻ từng háo hức mỗi buổi học cờ có thể dần trở nên lo lắng trước mỗi ván, sợ thua, và cuối cùng muốn bỏ.
Bài này giúp cha mẹ nhận ra dấu hiệu con đang chịu áp lực, những câu nói vô tình tạo áp lực, và cách giữ niềm vui cờ cho con. Nếu con đã muốn bỏ, đọc thêm khi con muốn bỏ.
Áp lực đến từ đâu
- Kỳ vọng của cha mẹ: mong con đạt giải, lên hạng, vượt bạn.
- So sánh với bạn khác: "Bạn A học cùng lớp mà đã được giải rồi."
- Chi phí và thời gian: cha mẹ đã đầu tư nhiều, con cảm thấy phải "đền đáp".
- Không khí giải đấu: bảng xếp hạng, giải thưởng, sự chú ý của người lớn.
- Chính con: một số trẻ tự đặt kỳ vọng rất cao cho mình.
Dấu hiệu con đang chịu áp lực
- Sợ thua rõ rệt: khóc nhiều sau khi thua, hoặc không dám chơi với người mạnh hơn.
- Không muốn đi học cờ dù trước đây rất thích.
- Lo lắng trước giải: đau bụng, khó ngủ, cáu gắt.
- Chơi quá thận trọng: không dám thử nước mới vì sợ sai.
- Giấu kết quả: không kể về ván thua.
- Chỉ nói về thắng thua, không còn nói về những ván hay hay những gì đã học.
Một vài dấu hiệu thoáng qua là bình thường. Nếu nhiều dấu hiệu kéo dài, đó là lúc cha mẹ cần điều chỉnh.
Những câu nói vô tình tạo áp lực
Nhiều câu cha mẹ nói với ý tốt, nhưng trẻ nghe thấy áp lực:
| Câu nói | Trẻ có thể nghe thấy |
|---|---|
| "Hôm nay thắng mấy ván?" | Chỉ có thắng mới quan trọng |
| "Sao lại thua bạn đó?" | Mình đã làm cha mẹ thất vọng |
| "Bố mẹ tốn bao nhiêu tiền cho con học" | Mình phải thắng để xứng đáng |
| "Lần sau phải được giải nhé" | Không được giải là thất bại |
| "Bạn A giỏi hơn con" | Mình không đủ tốt |
Những câu nói nên thay thế
| Thay vì | Có thể nói |
|---|---|
| "Hôm nay thắng mấy ván?" | "Hôm nay có ván nào con thấy thú vị không?" |
| "Sao lại thua?" | "Con học được gì từ ván đó?" |
| "Lần sau phải được giải" | "Con muốn thử điều gì mới ở giải sau?" |
| "Bạn A giỏi hơn" | "Con tiến bộ hơn tháng trước nhiều đấy" |
Chìa khoá là chuyển sự chú ý từ kết quả sang quá trình và niềm vui. Xem thêm động viên con.
Cách giữ niềm vui cờ cho con
- Để con tự chọn có đi giải hay không, và giải nào.
- Không dùng điểm số hay xếp hạng để đánh giá con, nhất là với trẻ nhỏ.
- Khen nỗ lực cụ thể: "Con đã suy nghĩ rất lâu trước nước đó."
- Chơi cờ cùng con cho vui, không phải lúc nào cũng là luyện tập.
- Chấp nhận giai đoạn con ít hứng thú: có thể nghỉ vài tuần mà không sao.
- Nhớ lý do ban đầu: con học cờ vì vui, vì thích, không phải vì huy chương.
Khi con thua
- Đợi con bình tĩnh trước khi nói chuyện.
- Hỏi cảm xúc trước, phân tích sau: "Con thấy thế nào?"
- Không phân tích ván ngay nếu con chưa muốn.
- Nhắc rằng ai cũng thua, kể cả những kỳ thủ giỏi nhất.
Phối hợp với huấn luyện viên
- Hỏi huấn luyện viên về tinh thần của con, không chỉ về kết quả.
- Chia sẻ những gì cha mẹ quan sát được ở nhà.
- Tránh chọn huấn luyện viên chỉ hứa hẹn huy chương. Xem huấn luyện viên giỏi làm gì.
Khi nào cần giảm cường độ
- Con không còn muốn đi học.
- Con lo lắng kéo dài trước và sau mỗi giải.
- Cờ vua ảnh hưởng tới giấc ngủ, việc học hoặc các hoạt động khác.
Lúc đó, hãy giảm số buổi học, bỏ bớt giải, hoặc cho con nghỉ một thời gian. Niềm vui cờ vua có thể quay lại khi áp lực được gỡ bỏ.
Một cuộc trò chuyện mẫu sau giải
Con vừa thi xong một giải, kết quả không như mong đợi. Thay vì hỏi ngay "được mấy điểm", cha mẹ có thể:
- Chào con như bình thường, đưa nước, hỏi con có mệt không.
- Hỏi về trải nghiệm: "Con gặp những bạn nào? Có ván nào con thấy vui không?"
- Để con tự nói về kết quả khi con muốn. Nhiều trẻ sẽ tự kể nếu không bị hỏi dồn.
- Ghi nhận cảm xúc: "Thua ván cuối chắc tiếc lắm nhỉ."
- Nhắc điều tích cực cụ thể: "Bố mẹ thấy con ngồi rất tập trung suốt cả buổi."
Phân tích ván cờ có thể để vài ngày sau, cùng huấn luyện viên, khi con đã thoải mái.
Cha mẹ cũng cần tự hỏi
Đôi khi áp lực không nằm ở lời nói mà ở kỳ vọng thầm lặng. Cha mẹ có thể tự hỏi:
- Mình muốn con học cờ vì con thích, hay vì mình muốn con đạt được điều gì đó?
- Nếu con chơi cờ suốt đời mà không bao giờ đạt giải, mình có thấy việc học cờ vẫn đáng không?
- Mình phản ứng thế nào khi con thua? Con có nhìn thấy sự thất vọng trên mặt mình không?
Trả lời thật những câu này giúp cha mẹ điều chỉnh cách đồng hành với con.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết con đang chịu áp lực từ việc học cờ?
Khi con sợ thua rõ rệt, không muốn đi học, lo lắng trước giải, hoặc chỉ nói về thắng thua.
Có nên hỏi con thắng mấy ván không?
Nên hỏi về những ván thú vị hay những gì con học được thay vì chỉ hỏi kết quả.
Có nên cho con đi giải nhiều không?
Tuỳ con. Hãy để con tự chọn và quan sát tinh thần của con sau mỗi giải.
Con khóc sau khi thua thì nên làm gì?
Đợi con bình tĩnh, hỏi cảm xúc trước, và nhắc rằng thua là chuyện bình thường.
Khi nào nên cho con nghỉ học cờ?
Khi con lo lắng kéo dài, không còn muốn đi học, hoặc cờ ảnh hưởng tới sinh hoạt khác. Các bài khác dành cho phụ huynh có trong mục phụ huynh.
