Con đi học cờ vua được vài tháng. Bố mẹ muốn biết: con có tiến bộ không? Học có đáng không? Nhưng nếu bố mẹ không chơi cờ, rất khó tự đánh giá. Còn nếu chỉ nhìn vào kết quả thắng thua hay con số điểm, bạn có thể hiểu sai hoàn toàn.
Bài này gợi ý những gì phụ huynh nên quan sát, cách ghi lại đơn giản, và những câu hỏi nên hỏi con và giáo viên.
Vì sao thắng thua không phải thước đo tốt
- Đối thủ thay đổi. Con thua nhiều hơn có thể vì đã lên nhóm mạnh hơn — một dấu hiệu tốt.
- Điểm số dao động. Nếu con chơi online, điểm lên xuống liên tục là bình thường. Xem Elo FIDE và điểm online.
- Tiến bộ không đều. Có giai đoạn con học rất nhanh, có giai đoạn chững lại để "tiêu hoá". Cả hai đều bình thường.
Với trẻ nhỏ, đặc biệt nên tránh biến việc học cờ thành bảng điểm hay thứ hạng. Điều quan trọng là con có học được kỹ năng mới và vẫn thích chơi.
Dấu hiệu tiến bộ nhìn thấy được
Bạn không cần biết chơi cờ để nhận ra những dấu hiệu sau:
Về cách chơi
- Ván cờ dài hơn. Con không còn thua sau mười nước vì mất quân lớn.
- Con nghĩ lâu hơn ở một số nước, không đi vội mọi nước.
- Con nói được vì sao mình đi nước đó: "Con đi Mã ra đây để bảo vệ Tốt."
- Con nhận ra lỗi của mình khi xem lại ván, trước khi người khác chỉ ra.
- Con dùng từ ngữ cờ vua đúng chỗ: chiếu, ghim, bắt đôi, nhập thành.
Về thái độ
- Con tự muốn chơi, không cần nhắc.
- Thua mà vẫn muốn chơi ván nữa, và bắt đầu hỏi "sao con thua?".
- Con bình tĩnh hơn khi thua, ít khóc hay cáu hơn trước.
- Con kể về buổi học một cách hào hứng.
Về thói quen
- Con ngồi tập trung được lâu hơn.
- Con tự làm bài tập giáo viên giao.
- Con giữ phép lịch sự khi chơi: chào, bắt tay, không đập quân.
Cách ghi sổ đơn giản
Một cuốn sổ nhỏ, mỗi tuần ghi vài dòng:
| Tuần | Con học gì | Con nói gì về buổi học | Điều bố mẹ thấy |
|---|---|---|---|
| Ví dụ | Chiếu hết bằng Xe | "Khó nhưng con làm được rồi" | Con tự bày cờ tập ở nhà |
Sau vài tháng, lật lại xem: con đã học được những gì, thái độ thay đổi ra sao. Sổ này cũng giúp ích khi trao đổi với giáo viên.
Nếu con chơi với máy trên bàn cờ của trang, phần xem lại sau mỗi ván chỉ ra số nước sai lớn. Đếm số nước "Sai lầm lớn" mỗi ván và ghi vào sổ là một chỉ số khách quan, đơn giản: con số đó giảm dần theo thời gian là dấu hiệu tốt.
Câu hỏi nên hỏi con
Hỏi nhẹ nhàng, không như tra hỏi:
- "Hôm nay con học được gì mới?"
- "Con có ván nào hay không? Kể cho bố mẹ nghe."
- "Có gì con thấy khó không?"
- "Con có thích lớp không?"
Tránh hỏi "Hôm nay con thắng mấy ván?" như câu hỏi đầu tiên. Nó dạy con rằng thắng là điều duy nhất quan trọng.
Câu hỏi nên hỏi giáo viên
Mỗi vài tháng, trao đổi ngắn với giáo viên:
- "Con đang ở giai đoạn nào trong chương trình?"
- "Con mạnh ở điểm nào, cần cải thiện điểm nào?"
- "Ở nhà bố mẹ có thể giúp con thế nào?"
- "Con có hoà đồng với các bạn trong lớp không?"
Giáo viên tốt sẽ trả lời bằng kỹ năng cụ thể, không chỉ "con học tốt lắm". Xem thêm câu hỏi khi đi xem lớp.
Những mốc kỹ năng theo thời gian
Mỗi trẻ một tốc độ, nhưng các mốc sau thường xuất hiện theo thứ tự này. Bạn có thể dùng làm bản đồ:
- Biết cách đi mọi quân và bày cờ đúng.
- Chơi được ván trọn vẹn mà không đi sai luật.
- Biết chiếu hết bằng Hậu và Vua, rồi bằng Xe và Vua.
- Ít mất quân vô lý: trước khi đi, con nhìn xem quân mình có bị ăn không.
- Nhìn thấy đòn đơn giản: bắt đôi, ghim.
- Có kế hoạch sau khai cuộc, không chỉ đi từng nước rời rạc.
- Tự xem lại ván và tìm ra lỗi của mình.
Nếu con đang ở mốc 3 và bố mẹ thấy con bắt đầu làm được mốc 4, đó là tiến bộ thật — bất kể con thắng hay thua bao nhiêu ván.
Ví dụ một trang sổ sau ba tháng
Một phụ huynh có thể ghi lại như sau: "Tháng đầu con hay khóc khi thua và chưa nhớ cách đi Mã. Tháng thứ hai con chơi hết ván không sai luật, thích trò chiếu hết bằng Xe. Tháng thứ ba con bắt đầu tự nói 'con suýt mất Hậu' khi xem lại." Không có con số nào, nhưng tiến bộ rất rõ.
Khi con chững lại
Nếu vài tháng không thấy dấu hiệu tiến bộ nào:
- Kiểm tra hứng thú: con còn thích không? Nếu con chán, tìm hiểu vì sao trước khi thay đổi.
- Kiểm tra lượng luyện tập: con có chơi giữa các buổi học không? Tiến bộ phần lớn đến từ luyện tập ở nhà.
- Trao đổi với giáo viên về cách học phù hợp hơn.
- Cho con thời gian. Chững lại một thời gian là bình thường trong mọi môn học.
Nếu con muốn bỏ, đọc thêm các bài trong mục phụ huynh.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì thấy con tiến bộ?
Thường vài tuần tới vài tháng đã thấy dấu hiệu rõ: ván dài hơn, ít mất quân vô lý hơn. Tốc độ khác nhau ở mỗi trẻ.
Bố mẹ không biết chơi cờ có theo dõi được không?
Được. Quan sát thái độ, thói quen và nghe con kể về ván cờ đã cho nhiều thông tin. Thêm sổ theo dõi và trao đổi với giáo viên là đủ.
Có nên cho con thi đấu để đo tiến bộ không?
Thi đấu có thể là trải nghiệm tốt, nhưng không nên dùng kết quả giải làm thước đo chính, nhất là với trẻ nhỏ. Xem lần đầu đi giải.
Con thua nhiều hơn trước có phải là thụt lùi không?
Không nhất thiết. Có thể con đã chơi với đối thủ mạnh hơn. Nhìn vào cách con chơi hơn là kết quả.
Nên khen con thế nào?
Khen cụ thể vào quá trình: "Con đã nghĩ rất kỹ ở nước đó", "Con bình tĩnh khi bị ép". Tránh chỉ khen khi con thắng.
