Với một lớp cờ vua cho trẻ, buổi học đầu tiên là buổi quan trọng nhất. Trẻ về nhà sẽ kể cho bố mẹ: "Vui lắm, con muốn đi nữa" — hoặc "Chán lắm". Câu đó quyết định trẻ có quay lại hay không. Và điều quyết định câu đó không phải là trẻ học được bao nhiêu luật, mà là trẻ có được chơi, có được thành công và có thấy vui không.
Dưới đây là giáo án 60 phút cho buổi đầu tiên với trẻ 6–9 tuổi chưa biết chơi. Với trẻ nhỏ hơn, rút ngắn mỗi phần; với trẻ lớn hơn, thêm phần chơi.
Mục tiêu buổi đầu
Không phải dạy hết luật. Mục tiêu chỉ có ba:
- Trẻ biết bàn cờ và cách bày quân.
- Trẻ biết cách đi của một quân (Tốt) và chơi được một trò chơi hoàn chỉnh.
- Trẻ thấy vui và muốn quay lại.
Chuẩn bị
- Một bộ cờ cho mỗi hai trẻ, cộng một bộ dự phòng.
- Bàn cờ lớn treo bảng hoặc màn chiếu.
- Một hộp nhỏ đựng "phần thưởng" không mang tính thành tích: nhãn dán ngôi sao, thẻ quân cờ để tô màu.
- Danh sách tên trẻ để gọi đúng tên.
Phần 1 — Làm quen (10 phút)
Chào từng em, gọi tên. Hỏi: "Ai đã từng nhìn thấy bàn cờ vua rồi?" Cho các em cầm thử quân cờ, đoán tên quân.
Kể một câu chuyện ngắn: bàn cờ là một vương quốc, hai đội Trắng và Đen, mỗi đội có Vua, Hậu và những người lính. Trẻ nhỏ nhớ qua câu chuyện tốt hơn qua định nghĩa.
Phần 2 — Bàn cờ và bày quân (15 phút)
Bàn cờ: 64 ô sáng tối xen kẽ. Luật quan trọng nhất: ô sáng ở góc tay phải. Cho các cặp tự xoay bàn và kiểm tra lẫn nhau.
Bày quân: dạy bằng câu dễ nhớ — Xe ở góc như tháp canh, Mã đứng cạnh, rồi Tượng, "Hậu đứng ô cùng màu áo", Vua đứng cạnh Hậu. Tám Tốt đứng hàng trước.
Trò chơi nhỏ: giáo viên gọi tên một quân, các em chỉ vào quân đó trên bàn mình. Gọi nhanh dần. Em nào đúng nhiều được một nhãn ngôi sao.
Phần 3 — Quân Tốt (10 phút)
Chỉ dạy một quân: Tốt.
- Tốt đi thẳng một ô.
- Lần đầu tiên được đi hai ô.
- Tốt ăn chéo, không ăn thẳng.
- Tốt không đi lùi.
Minh hoạ trên bàn lớn, mời vài em lên đi thử. Hỏi: "Tốt này ăn được quân nào?" để các em nghĩ.
Phần 4 — Trò chơi Tốt (20 phút)
Đây là phần quan trọng nhất của buổi. Mỗi bên chỉ có tám Tốt (có thể thêm Vua nếu muốn). Luật thắng: đưa được một Tốt tới hàng cuối cùng bên kia trước, hoặc ăn hết Tốt đối phương.
Trò chơi này hoàn hảo cho buổi đầu vì:
- Chỉ cần nhớ luật của một quân.
- Ván ngắn — chơi được nhiều ván, đổi bạn nhiều lần.
- Ai cũng có cơ hội thắng, kể cả em chưa quen.
- Trẻ tự khám phá ra ý tưởng thật của cờ: Tốt ăn chéo, Tốt bị chặn, đổi Tốt.
Giáo viên đi quanh các bàn, hỏi nhẹ nhàng: "Nếu con đi Tốt này, bạn ăn được không?" Không đi thay, không chỉ nước.
Phần 5 — Tổng kết (5 phút)
- Mời hai ba em kể: "Con thắng thế nào?" hoặc "Con thích điều gì nhất?"
- Nhắc lại một điều đã học: Tốt ăn chéo.
- Hẹn buổi sau: "Buổi sau chúng ta sẽ gặp Xe — quân đi nhanh như xe hơi."
- Phát nhãn ngôi sao cho mọi em, kèm lời khen cụ thể cho từng em.
Những lỗi thường gặp của người mới dạy
Dạy hết các quân trong buổi đầu. Trẻ nhớ lẫn lộn và chán. Một quân mỗi buổi là đủ ở giai đoạn đầu.
Nói quá nhiều. Trẻ 6–9 tuổi chỉ nghe tập trung vài phút mỗi lần. Chia nhỏ phần giảng, xen kẽ hoạt động.
Để trẻ mạnh chơi mãi với trẻ yếu. Em yếu thua liên tục sẽ không muốn quay lại. Đổi cặp thường xuyên.
Chỉ khen người thắng. Mọi em đều cần được ghi nhận vì điều gì đó cụ thể.
Chơi ván đầy đủ quá sớm. Ván đầy đủ đến khi các em đã quen từng quân — thường sau năm sáu buổi.
Gửi phụ huynh sau buổi đầu
Một tin nhắn ngắn cho phụ huynh giúp giữ các em ở lại: con đã học gì hôm nay (bàn cờ, quân Tốt), con có thể chơi trò chơi Tốt ở nhà với bố mẹ, và buổi sau sẽ học gì. Nếu gia đình muốn con luyện thêm, bàn cờ trên trang này có chế độ 2 người để bố mẹ chơi cùng con trên một máy. Giáo án cho cả khoá đầu có trong bài mở lớp dạy cờ vua cho trẻ.
Chuẩn bị cho buổi thứ hai
Buổi đầu thành công mới là một nửa; buổi thứ hai giữ các em ở lại. Vài việc nên làm ngay sau buổi đầu:
- Ghi lại em nào nắm nhanh, em nào còn lúng túng với bàn cờ, để buổi sau ghép cặp hợp lý.
- Chuẩn bị trò chơi cho quân mới (ví dụ "Xe ăn hết Tốt": mỗi em một Xe, đối phương có vài Tốt đứng yên).
- Mở đầu buổi hai bằng trò chơi Tốt vài phút — các em vui khi được chơi lại trò đã biết, và giáo viên kiểm tra được ai còn nhớ luật.
- Nhắc lại lời hứa ở buổi đầu: "Hôm nay chúng ta gặp Xe". Giữ lời với trẻ là cách xây niềm tin nhanh nhất.
Câu hỏi thường gặp
Buổi đầu nên dạy những quân nào?
Chỉ nên dạy một quân — thường là Tốt — cùng với bàn cờ và cách bày quân. Các quân khác mỗi buổi một quân ở những buổi sau.
Trẻ 5 tuổi có dùng được giáo án này không?
Được, nhưng nên rút ngắn mỗi phần và tăng thời gian chơi. Với trẻ 5 tuổi, buổi học 40–45 phút là vừa.
Nếu có em đã biết chơi thì sao?
Cho em đó làm "trợ giảng" giúp bạn, hoặc chơi trò chơi Tốt với các bạn đã biết chơi. Tuần sau xếp em vào nhóm phù hợp trình độ.
Có nên cho trẻ chơi với máy ngay từ buổi đầu?
Không cần. Buổi đầu nên là chơi với bạn trên bàn thật. Máy phù hợp để luyện thêm ở nhà khi trẻ đã biết đủ luật.
