Dạy cờ vua cho trẻ bốn tới sáu tuổi là một nghề riêng. Những gì hiệu quả với trẻ tám tuổi — giảng giải luật, chơi ván đầy đủ, bài tập trên giấy — thường không hiệu quả với trẻ nhỏ. Trẻ ở tuổi này tập trung ngắn, học qua câu chuyện và cảm xúc, và cần cảm giác thành công ngay từ những buổi đầu.
Bài này dành cho giáo viên (và phụ huynh) muốn dạy nhóm tuổi này. Nếu bạn đang cân nhắc tuổi bắt đầu, xem trẻ mấy tuổi học cờ vua và các bài trong mục học cờ cho trẻ.
Trẻ 4–6 tuổi khác gì
- Tập trung ngắn: vài phút cho mỗi hoạt động. Buổi học nên chia thành nhiều phần nhỏ.
- Học qua câu chuyện: "Xe là chiếc xe tải chạy thẳng" dễ nhớ hơn "Xe đi theo hàng và cột".
- Cần vận động: ngồi yên cả buổi là quá khó. Xen hoạt động đứng dậy, đi lại.
- Kỹ năng tay còn đang phát triển: quân cờ nhỏ khó cầm. Nên dùng quân to hoặc bàn cờ lớn trên sàn.
- Khó chấp nhận thua: cần thiết kế hoạt động để trẻ nào cũng có lúc thắng.
Chia nhỏ luật
Không dạy tất cả luật trong vài buổi. Một lộ trình phù hợp:
- Làm quen bàn cờ: ô sáng ô tối, hàng ngang, cột dọc. Trò chơi nhảy ô trên bàn cờ lớn trên sàn.
- Từng quân một, mỗi quân vài buổi, qua câu chuyện và trò chơi.
- Ăn quân: trẻ rất thích phần này.
- Vua và chiếu: "Vua không bao giờ được để bị bắt".
- Ván cờ nhỏ: chỉ vài quân, ví dụ mỗi bên Vua và Tốt.
- Ván đầy đủ: khi trẻ đã quen từng quân, thường sau nhiều tháng.
Các luật khó như bắt Tốt qua đường, hoà pat có thể để sau, khi trẻ lớn hơn.
Câu chuyện cho từng quân
| Quân | Câu chuyện gợi ý | Điều cần nhớ |
|---|---|---|
| Tốt | Những người lính nhỏ chỉ bước về phía trước | Đi thẳng, ăn chéo, không lùi |
| Xe | Chiếc xe tải chạy trên đường thẳng | Ngang, dọc, không rẽ |
| Tượng | Người trượt tuyết đi đường chéo, chỉ một màu | Chéo, luôn cùng màu ô |
| Hậu | Nữ hoàng đi được mọi hướng | Kết hợp Xe và Tượng |
| Mã | Chú ngựa nhảy hình chữ L, nhảy qua mọi thứ | Hai ô thẳng, một ô ngang |
| Vua | Nhà vua già đi chậm từng bước | Một ô mọi hướng |
Câu chuyện nên thống nhất trong suốt khoá học để trẻ không nhầm.
Buổi học mẫu 30 phút
| Phần | Thời gian | Hoạt động |
|---|---|---|
| Chào hỏi | 3 phút | Gọi tên từng bé, nhắc lại câu chuyện quân cờ buổi trước |
| Câu chuyện mới | 5 phút | Giới thiệu một quân qua câu chuyện, có động tác minh hoạ |
| Vận động | 5 phút | Trẻ "làm" quân cờ: đi như Xe, nhảy như Mã trên bàn cờ lớn trên sàn |
| Trò chơi bàn | 12 phút | Theo cặp, trò chơi nhỏ với quân vừa học |
| Kết thúc | 5 phút | Mỗi bé nói một điều nhớ được, phát nhãn dán cho tất cả |
Với trẻ bốn tuổi, có thể rút xuống 20–25 phút.
Trò chơi phù hợp
- Bàn cờ lớn trên sàn: trẻ đứng trên ô và di chuyển như quân cờ. Rất hiệu quả với Mã.
- Ăn Tốt: đặt vài Tốt đứng yên, trẻ dùng một quân ăn hết.
- Trò chơi Tốt: mỗi bên vài Tốt, ai đưa được Tốt tới hàng cuối trước thắng. Đơn giản, ván ngắn.
- Tìm quân: giáo viên gọi tên quân, trẻ tìm và giơ lên.
- Túi bí mật: trẻ thò tay vào túi, sờ và đoán quân cờ. Luyện nhận diện hình dạng.
Chi tiết về trò chơi dạy cờ có trong mục mở lớp dạy cờ, và giáo án buổi đầu cho trẻ lớn hơn có trong bài giáo án buổi đầu.
Những điều giáo viên phải điều chỉnh
Nói ít, làm nhiều. Giảng không quá vài phút mỗi lần. Cho trẻ chạm, làm, chơi.
Không sửa sai liên tục. Chọn một điều quan trọng nhất để nhắc. Trẻ nhỏ dễ nản khi bị sửa nhiều.
Không tạo không khí thi đấu. Không bảng xếp hạng, không điểm số. Mọi bé đều được khen và nhận nhãn dán, kèm lời khen cụ thể.
Đổi cặp chơi thường xuyên. Tránh để một bé thua mãi cùng một bạn.
Chấp nhận tiến bộ chậm. Trẻ bốn tuổi có thể mất nhiều buổi để nhớ cách đi của Mã. Điều đó hoàn toàn bình thường.
Có trợ giảng hoặc phụ huynh hỗ trợ nếu lớp có nhiều hơn vài bé.
Dụng cụ phù hợp cho trẻ nhỏ
- Bàn cờ lớn trải sàn bằng nhựa hoặc vải, ô đủ rộng để trẻ đứng lên.
- Quân cờ to, nhẹ, bền, dễ cầm với tay nhỏ và không nguy hiểm nếu rơi.
- Nhãn dán, thẻ hình quân cờ để tô màu hoặc làm phần thưởng.
- Bàn cờ nhỏ cho từng cặp khi trẻ đã quen, với quân cỡ vừa.
Tránh quân cờ quá nhỏ hoặc có chi tiết sắc, và luôn kiểm tra trẻ không cho quân vào miệng với nhóm nhỏ tuổi nhất.
Giao tiếp với phụ huynh
Phụ huynh trẻ nhỏ thường kỳ vọng nhanh. Hãy giải thích từ đầu:
- Mục tiêu giai đoạn này là làm quen và yêu thích, không phải chơi giỏi.
- Trẻ có thể mất vài tháng mới chơi được ván đầy đủ.
- Ở nhà, bố mẹ chơi các trò nhỏ cùng con là đủ. Xem dạy trẻ học cờ tại nhà.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 4 tuổi có học cờ vua được không?
Nhiều trẻ bốn tuổi học được các quân và trò chơi nhỏ. Ván đầy đủ thường cần thêm thời gian. Quan trọng là trẻ thấy vui.
Mỗi buổi học cho trẻ nhỏ nên bao lâu?
Khoảng 20 tới 30 phút, chia thành nhiều hoạt động ngắn.
Có nên cho trẻ nhỏ học trên máy tính bảng?
Giai đoạn đầu nên học trên bàn cờ thật, với quân to và người lớn bên cạnh. Máy có thể dùng thêm khi trẻ lớn hơn.
Lớp trẻ nhỏ nên có bao nhiêu bé?
Càng ít càng tốt. Nếu đông, cần thêm người lớn hỗ trợ để mỗi bé được quan tâm.
Trẻ khóc khi thua trong trò chơi thì sao?
Ôm, trấn an, rồi cho trẻ chơi lại với trò mà trẻ có cơ hội thắng. Dần dần trẻ sẽ quen với việc thua là một phần của trò chơi.
