Nhiều phụ huynh muốn con học cờ vua nhưng ngại vì nghĩ mình phải chơi giỏi mới dạy được. Thật ra, ở giai đoạn đầu — từ lúc chưa biết gì tới khi chơi được một ván trọn vẹn — điều trẻ cần nhất không phải là một kỳ thủ giỏi, mà là một người lớn kiên nhẫn, chịu chơi cùng và biết giữ cho buổi học vui. Đó là việc bố mẹ làm tốt hơn bất kỳ ai.
Bài này hướng dẫn cách chuẩn bị, một lộ trình mười buổi đầu, trò chơi nhỏ cho từng quân, và những lỗi phụ huynh hay mắc khi đóng vai thầy.
Chuẩn bị
- Một bộ cờ thật, quân đủ to để trẻ cầm chắc. Bàn cờ in ô rõ màu. Trẻ nhỏ học qua tay tốt hơn qua màn hình.
- Mười lăm tới hai mươi lăm phút mỗi buổi, hai ba buổi mỗi tuần. Với trẻ năm sáu tuổi, mười lăm phút là đủ.
- Một góc yên tĩnh, tắt ti vi, để điện thoại ra xa.
- Bản thân bố mẹ nắm luật. Nếu chưa chắc, dành một buổi tối ôn lại cách đi từng quân và chơi thử vài ván trên bàn cờ trên trang này ở chế độ 2 người.
Nếu bố mẹ hoàn toàn chưa biết chơi, bài bố mẹ không biết chơi cờ có hướng dẫn riêng.
Lộ trình mười buổi đầu
Nguyên tắc: mỗi buổi một điều mới, và buổi nào cũng có phần chơi.
| Buổi | Nội dung chính | Trò chơi |
|---|---|---|
| 1 | Bàn cờ, ô sáng góc phải, tên hàng cột | Tìm ô theo tên |
| 2 | Tốt đi thế nào, ăn thế nào | Trò chơi Tốt |
| 3 | Xe | Xe ăn Tốt đứng yên |
| 4 | Tượng | Tượng ăn Tốt, phát hiện Tượng chỉ đi một màu |
| 5 | Hậu | Hậu ăn nhanh nhất |
| 6 | Mã | Mã đi hết bàn, Mã ăn Tốt |
| 7 | Vua, chiếu và thoát chiếu | Thoát chiếu ba cách |
| 8 | Chiếu hết | Chiếu hết bằng Hậu và Vua với sự giúp đỡ |
| 9 | Bày đủ quân, nhập thành | Ván đầu tiên, bố mẹ đi chậm |
| 10 | Ván trọn vẹn | Chơi hết một ván, rồi xem lại một nước |
Không cần theo đúng lịch. Nếu trẻ chưa nắm Mã sau một buổi, dành thêm một buổi nữa. Lộ trình dài hơn có trong bài lộ trình 3 tháng đầu.
Trò chơi cho từng quân
Trẻ học luật qua trò chơi nhanh hơn qua giảng giải.
Trò chơi Tốt
Mỗi bên tám Tốt ở vị trí xuất phát. Ai đưa được một Tốt tới hàng cuối trước, hoặc ăn hết Tốt đối phương, là thắng. Trò này dạy Tốt đi thẳng, ăn chéo, bị chặn — và ai cũng có cơ hội thắng.
Xe (hoặc Tượng, Hậu) ăn Tốt
Đặt năm sáu Tốt đứng yên rải rác trên bàn. Trẻ dùng một Xe ăn hết trong ít nước nhất có thể. Đổi sang Tượng, rồi Hậu. Trẻ tự phát hiện ra Tượng chỉ đi một màu — một khám phá rất đáng nhớ.
Mã đi khắp bàn
Đặt Mã ở góc, chọn một ô đích, trẻ tìm đường nhảy tới. Mã là quân khó nhất với trẻ nhỏ, nên trò này có thể chơi nhiều lần.
Thoát chiếu
Đặt Vua trẻ bị một quân của bố mẹ chiếu. Trẻ tìm ba cách thoát: chạy, chặn, ăn. Đổi vị trí và chơi lại.
Khi bắt đầu chơi ván đầy đủ
- Bố mẹ đi chậm, nói to suy nghĩ. "Bố định đi Mã ra đây vì muốn nhắm vào trung tâm." Trẻ học cách nghĩ qua việc nghe người lớn nghĩ.
- Cho đi lại trong những ván đầu, kèm lời giải thích nhẹ nhàng: "Nếu con đi thế này, Tốt của bố ăn được Hậu con. Con có muốn đi lại không?"
- Không luôn nhường. Trẻ nhận ra khi bị nhường. Thay vào đó, chấp quân: bố mẹ chơi không có Hậu hoặc không có Xe để ván cờ cân bằng.
- Khen quá trình: "Con đã nhìn thấy Mã của mẹ đang doạ Xe con. Giỏi lắm." Hơn là chỉ khen khi thắng.
Những lỗi phụ huynh hay mắc
Dạy quá nhiều trong một buổi. Trẻ nhớ lẫn lộn và chán. Một điều mới mỗi buổi là đủ.
Sửa sai liên tục. Trẻ cảm thấy bị soi. Chọn một lỗi quan trọng nhất để nói, bỏ qua những lỗi nhỏ.
Ép học khi trẻ mệt. Buổi học nên kết thúc khi trẻ còn muốn chơi, không phải khi trẻ đã chán.
So sánh với trẻ khác. "Bạn A học một tuần đã biết hết." Câu này làm trẻ mất hứng hơn bất cứ điều gì.
Tức giận khi thua con. Nếu bố mẹ thua mà cáu, trẻ học được rằng thua là đáng sợ. Hãy cười, chúc mừng con, và xin chơi ván nữa. Xem thêm bài động viên con.
Khi nào nên tìm lớp hoặc thầy
Dạy tại nhà rất tốt cho giai đoạn đầu. Nên cân nhắc thêm lớp học hoặc huấn luyện viên khi:
- Trẻ đã chơi được ván trọn vẹn và muốn học thêm những điều bố mẹ không dạy được.
- Trẻ muốn đi thi đấu, cần quen đồng hồ, biên bản và không khí giải.
- Trẻ cần bạn chơi cùng lứa — điều bố mẹ khó thay thế.
Bài cách chọn lớp học cờ vua và khi nào cần huấn luyện viên giúp bạn quyết định.
Luyện thêm giữa các buổi
Giữa các buổi học với bố mẹ, trẻ có thể chơi với máy ở mức thấp nhất trên bàn cờ của trang — không cần tài khoản. Máy không bao giờ cho đi sai luật, nên trẻ tự củng cố cách đi quân. Nên đặt giới hạn thời gian và để thiết bị ở nơi chung trong nhà.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ chơi yếu có dạy con được không?
Được, ở giai đoạn đầu. Trẻ cần người kiên nhẫn chơi cùng hơn là người chơi giỏi. Khi trẻ vượt trình độ bố mẹ, đó là lúc tìm thêm lớp học.
Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu học tại nhà được?
Nhiều trẻ bắt đầu từ năm sáu tuổi, khi đã ngồi tập trung được mười lăm phút. Xem thêm bài trẻ mấy tuổi học cờ vua.
Mỗi buổi học tại nhà nên bao lâu?
Mười lăm tới hai mươi lăm phút, tuỳ tuổi. Kết thúc khi trẻ còn muốn chơi.
Có nên cho trẻ học qua ứng dụng trên điện thoại?
Có thể dùng để luyện thêm, nhưng giai đoạn đầu nên học trên bàn cờ thật cùng người lớn. Trẻ nhỏ học qua tay và qua trò chuyện tốt hơn.
Trẻ thua là khóc thì làm sao?
Để trẻ buồn một chút, ôm trẻ, rồi nói về một nước hay trẻ đã đi. Chấp quân để trẻ có cơ hội thắng thật ở những ván sau.
