"Cho con học cờ vua để thông minh hơn" — đây là lý do rất nhiều phụ huynh đưa ra khi tìm lớp cờ cho con. Cờ vua thật sự có ích cho trẻ, nhưng những lợi ích đó thường khác với hình dung ban đầu, và chúng không tự đến chỉ vì con ngồi trước bàn cờ.
Bài này tách bạch những lợi ích có thể thấy rõ ở trẻ học cờ, những lời hứa nên nghe một cách dè dặt, và điều bố mẹ có thể làm để con thật sự nhận được lợi ích.
Những lợi ích thấy rõ
Đây là những thay đổi mà phụ huynh và giáo viên cờ thường quan sát được ở trẻ học đều đặn trong vài tháng.
Tập trung vào một việc lâu hơn
Một ván cờ buộc trẻ ngồi yên và theo dõi một tình huống thay đổi liên tục trong mười lăm, hai mươi phút hay lâu hơn. Với trẻ quen với những thứ chuyển động nhanh trên màn hình, đây là một kiểu rèn luyện hiếm có. Nhiều phụ huynh nhận thấy con kiên nhẫn hơn với những việc cần ngồi lâu.
Suy nghĩ trước khi hành động
Trong cờ, đi vội là mất quân — và trẻ thấy hậu quả ngay trên bàn. Dần dần, trẻ học được thói quen dừng lại một chút, nhìn xem đối phương định làm gì, rồi mới đi. Thói quen "nghĩ trước khi làm" này có giá trị ở nhiều nơi khác ngoài bàn cờ.
Chịu được thắng thua
Đây có lẽ là lợi ích quan trọng nhất, và ít được nhắc tới nhất. Mỗi ván cờ có người thắng người thua, và trẻ học cờ sẽ thua rất nhiều. Với sự đồng hành đúng, trẻ học được cách buồn rồi đứng dậy, cách chúc mừng người thắng, cách nhìn lại mình sai ở đâu. Đó là những kỹ năng mà nhiều người lớn vẫn còn đang học.
Tự chịu trách nhiệm về quyết định
Trong ván cờ, không ai đi thay trẻ. Mỗi nước là quyết định của chính trẻ, và kết quả cũng vậy. Trẻ học cờ thường quen với ý nghĩ "mình chọn, mình chịu".
Bạn bè và cộng đồng
Lớp cờ, câu lạc bộ cờ cho trẻ một nhóm bạn cùng sở thích, một nơi để thi đua lành mạnh. Nhiều tình bạn bắt đầu từ bàn cờ.
Những lời hứa nên nghe dè dặt
"Học cờ sẽ giỏi toán"
Có nhiều nghiên cứu về mối liên hệ giữa cờ vua và kết quả học tập, và kết quả của chúng không thống nhất: có nghiên cứu thấy tác dụng, có nghiên cứu không thấy rõ, và nhiều nghiên cứu khó tách được tác động của cờ với những yếu tố khác như sự quan tâm của gia đình. Kết luận thận trọng là: cờ vua rèn những thói quen tư duy có thể hỗ trợ việc học, nhưng đừng kỳ vọng cờ vua tự làm con giỏi toán.
"Tăng chỉ số thông minh"
Tương tự, không nên coi cờ vua như một bài tập "tăng IQ". Trẻ giỏi cờ thường giỏi ở cờ; kỹ năng chuyển sang lĩnh vực khác phụ thuộc rất nhiều vào cách trẻ được dạy và được hướng dẫn liên hệ.
"Học càng sớm càng tốt"
Học sớm không có hại nếu trẻ thích, nhưng ép trẻ học khi chưa sẵn sàng có thể khiến trẻ ghét cờ luôn. Thời điểm phù hợp nhất là khi trẻ có đủ khả năng tập trung và thật sự tò mò.
Điều quyết định trẻ có nhận được lợi ích hay không
Cùng học cờ, có trẻ nhận được nhiều, có trẻ nhận được ít. Khác biệt thường nằm ở cách người lớn đồng hành.
Coi cờ là trò chơi, không phải môn học thêm. Khi cờ biến thành bài tập bắt buộc, trẻ không còn tò mò — và mất đi phần lớn lợi ích về tư duy lẫn cảm xúc.
Khen quá trình, không chỉ khen kết quả. "Con đã nghĩ rất lâu trước nước đó" tốt hơn "con thắng giỏi quá". Trẻ được khen vì nỗ lực học được cách chịu thua tốt hơn.
Nói chuyện về ván cờ. Hỏi con "nước nào hay nhất?", "lúc nào con thấy khó?". Khi trẻ kể lại, trẻ tự nhìn lại cách mình nghĩ — đây chính là lúc thói quen tư duy hình thành.
Giúp trẻ liên hệ. "Như trong ván cờ, trước khi làm bài con thử xem đề hỏi gì nhé." Những câu nối nhỏ như vậy giúp trẻ mang thói quen từ bàn cờ sang việc khác.
Không đặt áp lực thành tích. Huy chương là niềm vui, không phải mục đích. Trẻ sợ thua thường chơi rụt rè và dễ bỏ cờ.
Bao lâu thì thấy lợi ích?
Không có mốc cố định. Những thay đổi về tập trung và thói quen suy nghĩ thường thấy rõ sau vài tháng học đều đặn — hai ba buổi mỗi tuần, cộng với chơi ở nhà. Khả năng chịu thắng thua thì phát triển dần qua từng ván thua, và phụ huynh thường nhận ra khi thấy con thua mà vẫn bình tĩnh bày lại cờ chơi tiếp.
Bắt đầu nhẹ nhàng
Nếu con chưa học cờ, cách bắt đầu tốt nhất là để con tò mò trước: chơi vài trò đơn giản với từng quân, xem người lớn chơi, hoặc chơi với máy ở mức thấp nhất. Bàn cờ trên trang này có mức Người mới đủ dễ để trẻ vừa học luật thắng được, không cần tài khoản, không có trò chuyện với người lạ. Khi con muốn học thêm, đó là lúc tìm lớp — xem bài trẻ mấy tuổi học cờ vua được và cách chọn lớp.
Câu hỏi thường gặp
Cờ vua có thật sự giúp trẻ thông minh hơn không?
Cờ vua rèn những thói quen hữu ích như tập trung, suy nghĩ trước khi hành động và chịu được thắng thua. Tuy nhiên, các nghiên cứu về tác động của cờ lên kết quả học tập không thống nhất, nên không nên kỳ vọng cờ vua tự làm trẻ thông minh hay giỏi toán hơn.
Trẻ hiếu động có nên học cờ không?
Có thể, và nhiều trẻ hiếu động tìm thấy trong cờ một việc giúp chúng ngồi yên được lâu hơn. Bắt đầu với buổi ngắn, nhiều trò chơi, và tăng dần thời gian khi trẻ quen.
Học cờ bao nhiêu thì đủ?
Với trẻ nhỏ, hai ba buổi mỗi tuần, mỗi buổi 20–45 phút tuỳ tuổi, là đủ để trẻ tiến bộ và nhận được lợi ích mà không bị quá tải.
Nếu con không thích cờ thì sao?
Đừng ép. Lợi ích của cờ đến từ việc trẻ chủ động suy nghĩ, và điều đó không xảy ra nếu trẻ không thích. Có nhiều hoạt động khác cũng rèn được những kỹ năng tương tự.
Trẻ nên học cờ vua hay cờ tướng?
Cả hai đều tốt. Nếu gia đình hoặc trường học đã có phong trào một môn, bắt đầu với môn đó giúp trẻ có nhiều bạn chơi hơn. Nhiều trẻ học được cả hai.
