Ván cờ vừa kết thúc, con thua, và ngay lập tức nước mắt tuôn ra. Có trẻ khóc to, có trẻ giận dỗi bỏ đi, có trẻ hất tung quân cờ. Nhiều cha mẹ bối rối: có nên cho con tiếp tục học cờ không? Có phải con quá yếu đuối? Hay mình đã làm gì sai?
Tin tốt là: trẻ khóc khi thua là chuyện rất bình thường, nhất là với trẻ nhỏ. Và cờ vua là một môi trường tuyệt vời để trẻ học cách đối mặt với thất bại. Bài này giải thích vì sao trẻ phản ứng như vậy, cha mẹ nên nói gì và không nên nói gì, và cách giúp con học cách thua lành mạnh. Nếu con đã muốn bỏ học, đọc thêm khi con muốn bỏ.
Vì sao trẻ khóc khi thua
- Trẻ nhỏ chưa điều chỉnh được cảm xúc: khả năng kiểm soát thất vọng phát triển dần theo tuổi.
- Cờ vua là thua "rõ ràng": không có ai để đổ lỗi, không có may rủi. Thua là do nước đi của mình, và trẻ cảm nhận rất rõ.
- Trẻ đầu tư nhiều vào ván cờ: suy nghĩ lâu, cố gắng nhiều, nên thất vọng cũng lớn.
- Trẻ muốn làm cha mẹ vui: nhiều trẻ khóc vì sợ cha mẹ thất vọng hơn là vì thua.
- Mệt mỏi: sau một ván dài hay cuối ngày, trẻ dễ vỡ oà hơn.
Cha mẹ nên nói gì
Ngay sau khi thua, không cần phân tích. Chỉ cần:
- Ghi nhận cảm xúc: "Con buồn vì thua, mẹ hiểu. Thua thì ai cũng tiếc."
- Ở bên con: ôm, ngồi cạnh, không vội vàng.
- Không nói chuyện ván cờ cho tới khi con bình tĩnh.
Khi con đã bình tĩnh, có thể nói:
- "Con đã cố gắng rất nhiều trong ván đó."
- "Ván nào con cũng học được điều gì đó. Ván này con thấy gì?"
- "Các kỳ thủ giỏi nhất thế giới cũng thua hàng nghìn ván."
- "Lần sau con muốn thử điều gì khác?"
Cha mẹ không nên nói gì
| Tránh nói | Vì sao |
|---|---|
| "Có gì đâu mà khóc" | Phủ nhận cảm xúc thật của con |
| "Con trai / con gái lớn rồi không được khóc" | Dạy con giấu cảm xúc thay vì xử lý |
| "Sao con lại đi nước đó?" (ngay sau ván) | Con cảm thấy bị trách |
| "Bạn A không bao giờ khóc" | So sánh làm con tổn thương |
| "Thua mãi thế thì nghỉ học đi" | Biến thất bại thành hình phạt |
Giúp con học cách thua lành mạnh
1. Làm gương
Khi cha mẹ chơi cờ với con và thua, hãy thua một cách tử tế: "Con đi nước hay quá, bố không nghĩ ra. Bố sẽ cẩn thận hơn ván sau." Trẻ học nhiều nhất từ việc nhìn người lớn.
2. Tập nghi thức sau ván
Dạy con một nghi thức đơn giản sau mỗi ván, dù thắng hay thua:
- Bắt tay đối thủ.
- Nói "ván hay quá" hoặc "cảm ơn bạn".
- Cất cờ cùng nhau.
Nghi thức lặp lại giúp trẻ có việc để làm thay vì chìm trong cảm xúc.
3. Tách con với kết quả
Nhấn mạnh rằng thua một ván không có nghĩa con kém cỏi. Khen nỗ lực, khen những nước đi hay, khen sự tập trung, không chỉ khen khi thắng. Xem động viên con.
4. Điều chỉnh độ khó
Nếu con thua liên tục, có thể ván cờ quá khó. Để con chơi với người vừa sức, hoặc chơi với máy ở mức thấp hơn. Trẻ cần có những ván thắng để giữ động lực.
5. Không dùng điểm số hay xếp hạng
Với trẻ nhỏ, không nói về điểm số, thứ hạng. Chúng biến mỗi ván thua thành một "vết đen" rõ ràng. Tập trung vào niềm vui và sự tiến bộ.
Khi nào cần lo lắng
Hầu hết trẻ sẽ bớt khóc khi thua sau vài tháng tới một vài năm. Cha mẹ nên để ý nếu:
- Con sợ chơi cờ vì sợ thua.
- Con khóc rất lâu, không nguôi sau khi được an ủi.
- Con tự trách mình nặng nề: "Con ngu lắm", "Con không bao giờ giỏi được".
- Phản ứng mạnh xuất hiện ở nhiều hoạt động khác, không chỉ cờ vua.
Khi đó, hãy giảm cường độ chơi cờ, trao đổi với giáo viên, và nếu cần, tìm lời khuyên từ người có chuyên môn về tâm lý trẻ em.
Với giáo viên và câu lạc bộ
- Chuẩn bị chỗ nghỉ để trẻ vừa thua có thể ngồi bình tĩnh.
- Không công bố thứ hạng trước cả lớp với trẻ nhỏ.
- Khen tinh thần thể thao công khai, không chỉ khen người thắng.
- Trao đổi với phụ huynh về cách phản ứng khi con thua.
Xem thêm dạy trẻ nhỏ.
Những lỗi hay gặp của cha mẹ
Phân tích ván cờ ngay khi con đang khóc. Con chưa sẵn sàng nghe.
Luôn để con thắng. Con không học được cách thua.
Không bao giờ để con thắng. Con mất động lực.
Thể hiện thất vọng qua nét mặt. Trẻ đọc được rất rõ.
Dọa cho nghỉ học. Biến cờ vua thành gánh nặng.
Một câu chuyện quen thuộc
Một em bé bảy tuổi, sau mỗi ván thua ở câu lạc bộ đều khóc và không chịu bắt tay. Giáo viên không la mắng, mà dạy em nghi thức: bắt tay, nói "cảm ơn bạn", rồi được ngồi ở góc nghỉ uống nước. Ở nhà, bố mẹ chơi với em và thỉnh thoảng cố ý thua, rồi nói "Ván này con chơi hay, bố thua rồi, ván sau bố cố hơn". Sau vài tháng, em vẫn buồn khi thua, nhưng không còn khóc, và tự bắt tay đối thủ trước khi đi nghỉ. Không có phép màu, chỉ có sự kiên nhẫn và lặp lại.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ khóc khi thua cờ có bình thường không?
Rất bình thường, nhất là với trẻ nhỏ. Khả năng kiểm soát thất vọng phát triển dần theo tuổi.
Có nên để con thắng khi chơi với cha mẹ?
Thỉnh thoảng thì được, nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Con cần trải nghiệm cả thắng lẫn thua.
Nên nói gì khi con thua?
Ghi nhận cảm xúc trước, ở bên con, và chỉ nói về ván cờ khi con đã bình tĩnh.
Có nên cho con nghỉ học cờ vì hay khóc?
Thường không cần. Hãy điều chỉnh độ khó, giảm áp lực và dạy nghi thức sau ván. Chỉ cân nhắc nghỉ nếu con thực sự sợ chơi.
Bao lâu thì trẻ bớt khóc khi thua?
Tuỳ từng trẻ, thường sau vài tháng tới một vài năm chơi cờ đều đặn trong môi trường tích cực.
