Một trong những khó khăn lớn nhất khi mở lớp cờ vua là chênh lệch trình độ. Trong cùng một lớp, có em mới biết cách đi quân, có em đã chơi được cả năm. Dạy chung một nội dung, em giỏi thấy chán, em mới thấy khó và nản. Ghép cặp chơi, em giỏi thắng dễ, em mới thua liên tục.
Chia nhóm theo trình độ là cách giải quyết phổ biến nhất. Bài này hướng dẫn cách đánh giá học viên mới, số nhóm hợp lý, khi nào chuyển nhóm, và cách dạy khi lớp vẫn còn chênh lệch. Nếu bạn đang chuẩn bị mở lớp, đọc thêm mở lớp dạy cờ vua.
Đánh giá học viên mới
Trước khi xếp nhóm, cần biết học viên đang ở đâu. Không cần bài kiểm tra phức tạp; một buổi đánh giá ngắn khoảng mười lăm phút là đủ:
Với học viên chưa biết chơi
- Có biết tên và cách đi của các quân không?
- Có phân biệt được hàng, cột, đường chéo không?
Với học viên đã biết chơi
- Chơi một ván ngắn với giáo viên hoặc trợ giảng. Quan sát: có đi đúng luật không, có hay để quân bị ăn không, có nhập thành không.
- Vài câu đố đơn giản: chiếu hết một nước, ăn quân không được bảo vệ.
- Hỏi chuyện: đã học ở đâu, học bao lâu, có chơi online không.
Lưu ý: đánh giá để xếp nhóm, không phải để chấm điểm. Đừng nói với học viên (nhất là trẻ em) kết quả dưới dạng điểm số hay thứ hạng.
Số nhóm hợp lý
Với một lớp nhỏ, hai hoặc ba nhóm thường là đủ:
| Nhóm | Đặc điểm | Nội dung chính |
|---|---|---|
| Làm quen | Chưa biết hoặc mới biết cách đi quân | Cách đi từng quân, trò chơi với quân |
| Cơ bản | Chơi được ván trọn vẹn | Chiếu hết cơ bản, chiến thuật đơn giản, nguyên tắc khai cuộc |
| Nâng cao | Chơi vững, ít mất quân vô lý | Chiến thuật phức tạp hơn, tàn cuộc, xem lại ván |
Nhiều nhóm hơn khó quản lý nếu chỉ có một giáo viên. Nếu có trợ giảng, có thể tách thêm.
Tổ chức lớp khi chỉ có một giáo viên
- Giảng xen kẽ: giảng cho nhóm A trong khi nhóm B làm bài tập hoặc chơi, rồi đổi lại.
- Bài tập tự làm cho từng nhóm: chuẩn bị sẵn phiếu bài tập riêng.
- Học viên nâng cao hỗ trợ nhóm làm quen: vừa giúp giáo viên, vừa giúp học viên giỏi củng cố kiến thức. Nhưng đừng lạm dụng; học viên giỏi cũng cần được học.
- Phần chơi chung cuối buổi: ghép cặp trong cùng nhóm.
Khi nào chuyển nhóm
- Học viên làm đúng hầu hết bài tập của nhóm hiện tại trong vài buổi liên tiếp.
- Học viên thắng dễ hầu hết bạn cùng nhóm.
- Học viên tỏ ra chán vì nội dung quá dễ.
Ngược lại, nếu học viên liên tục gặp khó khăn và mất hứng, có thể cân nhắc chuyển về nhóm dễ hơn, nhưng cần làm tế nhị, đặc biệt với trẻ em.
Cách chuyển nhóm tế nhị
- Gọi là "nhóm mới" hoặc "thử thách mới", không nói "lên lớp" hay "xuống lớp".
- Trao đổi với phụ huynh trước khi chuyển.
- Không công bố trước cả lớp theo kiểu xếp hạng.
Dạy khi lớp vẫn còn chênh lệch
Dù chia nhóm, trong mỗi nhóm vẫn có chênh lệch. Vài kỹ thuật:
- Bài tập nhiều mức: cùng một chủ đề, có câu dễ, câu vừa, câu khó. Học viên làm tới đâu tuỳ sức.
- Ghép cặp linh hoạt: người mạnh gặp người mạnh, người mới gặp người mới trong phần chơi.
- Cờ chấp: người mạnh bỏ bớt quân khi gặp người yếu hơn, giúp ván cờ cân bằng.
- Giao nhiệm vụ riêng: học viên giỏi phân tích ván của mình, học viên mới làm bài tập cách đi.
Với trẻ em
- Không dùng tên nhóm gợi thứ hạng như "nhóm giỏi", "nhóm yếu". Dùng tên trung tính: màu sắc, tên con vật, tên quân cờ.
- Không dán bảng xếp hạng trong lớp.
- Khen sự tiến bộ của từng em, không so sánh giữa các em.
- Cho các nhóm cùng tham gia hoạt động chung thỉnh thoảng, như giải đố cả lớp.
Xem thêm dạy trẻ nhỏ và giữ học viên.
Những lỗi hay gặp
Không đánh giá, xếp theo tuổi. Tuổi không phản ánh trình độ cờ.
Chia quá nhiều nhóm. Giáo viên không kịp chăm sóc từng nhóm.
Không bao giờ chuyển nhóm. Học viên giỏi chán, học viên chậm nản.
Chuyển nhóm công khai kiểu lên lớp xuống lớp. Gây áp lực và tự ti.
Để học viên giỏi dạy thay giáo viên quá nhiều. Học viên giỏi không được học.
Một buổi học mẫu với hai nhóm
| Thời gian | Nhóm làm quen | Nhóm cơ bản |
|---|---|---|
| 10 phút | Giáo viên giảng cách đi của Mã | Làm phiếu bài tập chiến thuật |
| 10 phút | Trò chơi "Mã nhảy" theo cặp | Giáo viên chữa bài, giảng mẫu chiếu hết |
| 20 phút | Chơi cờ với Tốt và Mã | Chơi ván ngắn theo cặp |
| 5 phút | Cả lớp cùng giải một câu đố chung | Cả lớp cùng giải một câu đố chung |
Cách xen kẽ này giúp một giáo viên chăm được cả hai nhóm mà không nhóm nào phải ngồi chờ.
Ghi chép để theo dõi
Giữ một sổ nhỏ cho mỗi nhóm: tên học viên, nội dung đã học, bài tập đã làm được. Sau vài tuần, sổ này giúp giáo viên thấy rõ ai sẵn sàng chuyển nhóm, và giúp trao đổi với phụ huynh bằng ví dụ cụ thể thay vì cảm nhận chung.
Câu hỏi thường gặp
Có cần kiểm tra trình độ trước khi xếp lớp không?
Nên có một buổi đánh giá ngắn, nhưng để xếp nhóm, không phải để chấm điểm.
Một lớp nên chia mấy nhóm?
Với một giáo viên, hai hoặc ba nhóm thường là hợp lý.
Khi nào nên chuyển học viên sang nhóm khác?
Khi học viên làm đúng hầu hết bài tập, thắng dễ bạn cùng nhóm hoặc tỏ ra chán vì nội dung quá dễ.
Làm sao chuyển nhóm mà không làm trẻ buồn?
Gọi là "thử thách mới", trao đổi với phụ huynh trước và không công bố kiểu xếp hạng.
Dạy thế nào khi trong nhóm vẫn chênh lệch?
Dùng bài tập nhiều mức, ghép cặp linh hoạt và cờ chấp. Các bài khác về mở lớp có trong mục mở lớp dạy cờ.
