"Cho con học cờ vua để học toán giỏi hơn" là một lý do rất phổ biến mà phụ huynh và nhà trường đưa ra. Cờ vua và toán có nhiều điểm chung: tọa độ, hình học, tính toán, suy luận. Nhưng mức độ cờ vua giúp ích cho điểm toán thì chưa có câu trả lời chắc chắn, và các nghiên cứu về chủ đề này cho những kết quả khác nhau.
Bài này nói thẳng về những kỹ năng chung thật sự có, những lời hứa nên thận trọng, và cách giáo viên lồng ghép cờ vào giờ toán một cách có ích. Để biết thêm về lợi ích chung của cờ với trẻ, đọc lợi ích cờ vua với trẻ.
Những kỹ năng chung thật sự có
Tọa độ và không gian
Bàn cờ là một hệ tọa độ: cột a–h, hàng 1–8. Học ký hiệu cờ vua là học đọc và viết tọa độ, giống như trục tọa độ trong toán. Trẻ học cờ quen với việc "e4 là cột e, hàng 4".
Hình học đơn giản
- Xe đi theo đường thẳng ngang dọc.
- Tượng đi theo đường chéo.
- Mã đi theo hình chữ L, một dạng di chuyển có quy tắc.
- Quy tắc ô vuông trong tàn cuộc là một bài toán hình vuông thực sự.
Đếm và so sánh
- Đếm giá trị quân: Tốt 1, Mã và Tượng 3, Xe 5, Hậu 9.
- Đếm số quân tấn công và số quân bảo vệ một ô.
- So sánh: đổi quân này lấy quân kia có lợi không?
Suy luận "nếu… thì…"
"Nếu mình đi Mã tới đây, thì đối phương có thể ăn Tượng." Đây là cách suy luận có điều kiện, rất gần với tư duy giải toán.
Kiên nhẫn và kiểm tra lại
Kiểm tra nước đi trước khi đi giống như kiểm tra lại bài toán trước khi nộp.
Những lời hứa nên thận trọng
- "Học cờ chắc chắn giúp điểm toán cao hơn." Chưa có bằng chứng chắc chắn cho điều này. Một số nghiên cứu cho thấy tác động tích cực nhỏ, một số khác không thấy khác biệt rõ.
- "Cờ vua làm trẻ thông minh hơn." Đây là tuyên bố quá rộng. Trẻ học cờ giỏi cờ hơn; việc kỹ năng đó chuyển sang lĩnh vực khác tới đâu thì còn tranh luận.
- "Học cờ thay cho học toán thêm." Không nên. Cờ là một hoạt động bổ trợ, không thay thế việc học toán.
Nói như vậy không có nghĩa cờ vua vô ích. Cờ vua có giá trị riêng: niềm vui, sự tập trung, cách ứng xử khi thắng thua. Chỉ là không nên chọn cờ vua chỉ vì kỳ vọng điểm toán.
Lồng ghép cờ vào giờ toán
Giáo viên có thể dùng cờ vua như một công cụ minh hoạ trong giờ toán. Vài ý tưởng:
Tọa độ
- Cho học sinh tìm ô theo tọa độ: "Đặt quân lên d5."
- Ngược lại: chỉ vào một ô, học sinh đọc tọa độ.
- Liên hệ với trục tọa độ trong sách giáo khoa.
Đếm đường đi
- "Xe ở a1 có thể đi tới bao nhiêu ô?" (khi bàn trống)
- "Mã ở góc có bao nhiêu nước đi? Mã ở giữa bàn có bao nhiêu?"
- So sánh và giải thích vì sao khác nhau.
Bài toán cổ
- Bài toán hạt thóc trên bàn cờ: ô đầu một hạt, mỗi ô sau gấp đôi. Tổng cộng bao nhiêu? Bài toán này minh hoạ lũy thừa rất tốt.
- Bài toán tám quân Hậu: đặt tám Hậu sao cho không quân nào ăn được nhau. Phù hợp với học sinh lớn.
- Hành trình của Mã: Mã có thể đi qua mọi ô, mỗi ô đúng một lần không? Cho học sinh thử trên bàn nhỏ.
Giá trị quân và phép tính
- Tính tổng giá trị quân của mỗi bên sau một loạt trao đổi.
- So sánh: đổi Xe lấy Mã và Tốt thì được hay mất bao nhiêu?
Lưu ý cho giáo viên
- Giữ cờ vua là công cụ minh hoạ, không biến giờ toán thành giờ cờ.
- Không yêu cầu học sinh phải biết chơi cờ trước; các hoạt động trên chỉ cần biết cách đi của quân.
- Chọn hoạt động vừa sức với độ tuổi.
- Kết nối với nội dung bài học thay vì làm hoạt động rời rạc.
Xem thêm giáo viên dạy cờ và cờ vua trong trường.
Với phụ huynh
- Chọn cờ vua vì con thích, không chỉ vì mong điểm toán cao hơn.
- Không so sánh điểm toán trước và sau khi học cờ như một thước đo thành công của việc học cờ.
- Cùng con chơi những bài toán cờ vui, như bài toán hạt thóc, để thấy toán và cờ đều thú vị.
Những hiểu lầm hay gặp
"Trẻ giỏi toán thì sẽ giỏi cờ." Có thể có lợi thế, nhưng cờ cần nhiều kỹ năng khác: kinh nghiệm, nhận diện mẫu, tâm lý.
"Trẻ học cờ giỏi thì toán cũng sẽ giỏi." Chưa chắc. Hai kỹ năng có liên quan nhưng không giống nhau.
"Cờ vua chỉ có ích nếu giúp học toán." Cờ có giá trị riêng, không cần phải chứng minh qua môn khác.
Một tiết học mẫu mười lăm phút
Giáo viên có thể dành mười lăm phút cuối tiết toán cho một hoạt động cờ: chiếu một bàn cờ lên bảng, hỏi học sinh tọa độ của từng quân, rồi đếm số ô một quân Xe hoặc Mã có thể đi tới. Học sinh ghi kết quả, so sánh và giải thích vì sao Mã ở góc đi được ít ô hơn Mã ở giữa bàn.
Câu hỏi thường gặp
Cờ vua có giúp học toán giỏi hơn không?
Có những kỹ năng chung như tọa độ, đếm, suy luận. Nhưng mức độ cờ giúp điểm toán cao hơn thì chưa có câu trả lời chắc chắn.
Giáo viên toán có thể dùng cờ vua thế nào?
Dùng bàn cờ để minh hoạ tọa độ, đếm đường đi của quân, và những bài toán cổ như hạt thóc trên bàn cờ.
Có nên cho con học cờ chỉ để học toán tốt hơn?
Không nên chỉ vì lý do đó. Hãy chọn cờ vì con thích và vì những giá trị riêng của cờ.
Bài toán hạt thóc trên bàn cờ là gì?
Là bài toán mỗi ô có số hạt gấp đôi ô trước. Nó minh hoạ tốc độ tăng rất nhanh của lũy thừa.
Trẻ không biết chơi cờ có tham gia được hoạt động này không?
Được. Phần lớn hoạt động chỉ cần biết cách đi của vài quân. Các bài khác có trong mục cờ vua trường học.
