Nhiều cha mẹ hỏi: con mới bốn, năm tuổi, học cờ vua được chưa? Câu trả lời ngắn là được làm quen, nhưng không phải theo cách người lớn học. Trẻ mẫu giáo chưa thể ngồi yên ba mươi phút, chưa thể nhớ luật nhập thành hay bắt tốt qua đường, và chắc chắn chưa sẵn sàng cho một ván cờ đầy đủ với đồng hồ.
Nhưng trẻ ở tuổi này rất thích chơi với những quân cờ: cầm lên, xếp hàng, kể chuyện về chúng, và dần dần học cách từng quân di chuyển. Bài này hướng dẫn cha mẹ và giáo viên cách cho trẻ mẫu giáo làm quen cờ vua qua trò chơi, cách tổ chức buổi học ngắn, và những điều không nên kỳ vọng. Để biết độ tuổi phù hợp chung, đọc thêm trẻ mấy tuổi học cờ vua.
Dấu hiệu trẻ đã sẵn sàng làm quen
Không có một con số tuổi cố định. Những dấu hiệu cho thấy trẻ có thể bắt đầu:
- Trẻ tò mò khi thấy người lớn chơi cờ, muốn cầm quân.
- Trẻ tập trung được khoảng mười phút vào một trò chơi.
- Trẻ phân biệt được màu và hình dạng, nhận ra quân nào là quân nào.
- Trẻ chịu được việc chơi theo luật trong những trò chơi đơn giản.
Nếu trẻ chưa có những dấu hiệu này, không sao cả. Chờ vài tháng rồi thử lại.
Bắt đầu từ bàn cờ và từng quân
Với trẻ mẫu giáo, không dạy cả ván cờ cùng lúc. Hãy đi từng bước nhỏ, mỗi bước có thể kéo dài nhiều buổi.
Bước 1: Làm quen bàn cờ
- Đếm ô, nhận ra ô trắng ô đen.
- Tìm "đường thẳng" (hàng, cột) và "đường chéo".
- Trò chơi: "Con đặt quân này lên ô màu gì?"
Bước 2: Từng quân một
Mỗi quân có thể là một nhân vật trong câu chuyện:
- Xe đi thẳng như xe chạy trên đường.
- Tượng đi chéo, "thích đi đường tắt".
- Hậu đi được cả thẳng lẫn chéo, "mạnh nhất nhà".
- Vua đi chậm, mỗi lần một bước, "cần mọi người bảo vệ".
- Mã nhảy hình chữ L, "biết nhảy qua đầu người khác".
- Tốt đi thẳng về phía trước, "nhỏ nhưng dũng cảm".
Dạy một quân, chơi trò chơi với quân đó, rồi mới sang quân khác.
Những trò chơi hợp với trẻ mẫu giáo
Trò "Ăn sao"
Đặt vài ngôi sao giấy (hoặc kẹo nhỏ) lên bàn cờ. Trẻ dùng một quân, ví dụ Xe, đi ăn hết sao theo đúng cách đi của Xe. Trò này dạy cách đi mà không có áp lực thắng thua.
Trò "Cuộc đua Tốt"
Mỗi bên chỉ có tám Tốt. Bên nào đưa được một Tốt tới hàng cuối trước là thắng. Trò này dạy cách đi và ăn của Tốt, và là trò mà nhiều giáo viên dùng làm "ván cờ đầu tiên".
Trò "Mã nhảy"
Đặt Mã ở một góc, đặt một ngôi sao ở ô khác. Trẻ tìm cách đưa Mã tới ngôi sao. Mã là quân khó nhất với trẻ nhỏ, nên trò này có thể lặp lại nhiều lần.
Trò "Bắt Vua" đơn giản
Khi trẻ đã biết cách đi vài quân, chơi trò chỉ có Vua và vài quân. Mục tiêu là "bắt" Vua đối phương. Đây là bước chuẩn bị cho khái niệm chiếu hết.
Thêm gợi ý cho giáo viên có trong bài dạy trẻ nhỏ.
Buổi học mười lăm phút
Với trẻ mẫu giáo, một buổi học không nên dài quá mười lăm, hai mươi phút. Một buổi mẫu:
| Thời gian | Hoạt động |
|---|---|
| 3 phút | Ôn quân cũ bằng một câu hỏi vui |
| 5 phút | Giới thiệu hoặc luyện một quân |
| 5 phút | Một trò chơi với quân đó |
| 2 phút | Khen ngợi, cất cờ cùng nhau |
Kết thúc khi trẻ vẫn còn hứng thú, không đợi tới khi trẻ chán. Như vậy trẻ sẽ mong buổi sau.
Điều cha mẹ không nên kỳ vọng
- Không kỳ vọng trẻ chơi được ván đầy đủ ngay. Nhiều trẻ cần vài tháng tới hơn một năm để chơi trọn một ván.
- Không kỳ vọng trẻ nhớ mọi luật. Nhập thành, bắt tốt qua đường có thể để sau.
- Không kỳ vọng trẻ ngồi yên lâu. Trẻ mẫu giáo cần vận động.
- Không so sánh với trẻ khác. Mỗi trẻ phát triển theo nhịp riêng.
- Không đặt mục tiêu thi đấu. Ở tuổi này, mục tiêu duy nhất là trẻ thích cờ.
Nên làm gì khi trẻ thua
Trẻ mẫu giáo rất dễ buồn khi thua. Vài cách:
- Chơi những trò không có thắng thua rõ ràng ở giai đoạn đầu, như trò "Ăn sao".
- Khi chơi ván đấu, cha mẹ có thể để trẻ thắng thỉnh thoảng, nhưng không phải lúc nào cũng vậy.
- Khen nỗ lực, không khen kết quả: "Con nghĩ lâu rồi mới đi, giỏi quá."
- Không dùng điểm số hay xếp hạng với trẻ nhỏ.
Xem thêm động viên con.
Học ở nhà hay đi lớp?
Với trẻ mẫu giáo, học ở nhà với cha mẹ thường là khởi đầu tốt nhất: trẻ thoải mái, buổi học linh hoạt. Nếu cha mẹ không biết chơi cờ, vẫn có thể cùng con học từ đầu. Xem bố mẹ không biết chơi cờ.
Nếu chọn lớp, hãy tìm lớp có nhóm nhỏ, giáo viên quen dạy trẻ nhỏ, và buổi học ngắn có nhiều trò chơi. Xem dạy trẻ học cờ tại nhà và cách chọn lớp học cờ vua.
Những lỗi hay gặp
Dạy quá nhiều luật một lúc. Trẻ rối và mất hứng.
Buổi học quá dài. Trẻ chán, gắn cờ vua với cảm giác mệt mỏi.
Sửa lỗi liên tục. Trẻ ngại thử.
Ép trẻ học khi trẻ không muốn. Cờ vua trở thành "bài tập" thay vì trò chơi.
Kỳ vọng tiến bộ nhanh. Ở tuổi này, tiến bộ chậm là bình thường.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ bốn tuổi có học cờ vua được không?
Có thể làm quen qua trò chơi với từng quân. Chơi ván đầy đủ thường cần thêm thời gian.
Mỗi buổi học nên kéo dài bao lâu?
Khoảng mười lăm tới hai mươi phút là phù hợp với trẻ mẫu giáo.
Nên dạy quân nào trước?
Nhiều người bắt đầu với Xe và Tốt vì cách đi dễ hiểu. Mã thường để sau vì khó hơn.
Có nên cho trẻ mẫu giáo đi thi đấu?
Không cần. Ở tuổi này, mục tiêu là trẻ thích cờ, không phải thành tích.
Trẻ không chịu ngồi học thì sao?
Rút ngắn buổi học, chuyển sang trò chơi vận động với quân cờ, hoặc tạm dừng vài tuần rồi thử lại.
